Những nhà khoa bảng làng Dọc

Làng Dọc còn có tên là làng Kiệt Đoài, xưa kia thuộc Chí Linh (Hải Dương), nay là phường Chu Văn An (Hải Phòng). Đây là vùng đất có tiếng về khoa bảng với nhiều người đỗ đạt, trong đó có 8 người đỗ đại khoa.

Làng Dọc vốn nằm bên sông Kinh Thầy, xưa kia thuyền bè qua lại tấp nập, hình thành một điểm trao đổi hành hóa thương mại khá sầm uất.

Trong làng có đình Kiệt Đoài thờ Thành Hoàng là Tiên triều công chúa Thân Thị Tâm (hiệu Diệu Tâm) hy sinh khi chống giặc phương bắc. Ngoài ra Đình cũng phối thờ những nhân vật gắn liền với lịch sử của làng như Chu Văn An, Trần Quốc Chẩn và Nguyễn Quý Minh.

Nữ Trạng nguyên Nguyễn Thị Duệ

Làng Dọc có nhiều người đỗ đạt, trong đó đặc biệt có nữ Trạng nguyên Nguyễn Thị Duệ. Nguyễn Thị Duệ sinh ngày 14/3/1574 ở làng Dọc. Tương truyền rằng khi lên 4 tuổi bà đã biết viết chữ, đọc văn thơ, nức tiếng gần xa.

Thời xưa chỉ nam nhi mới học hành thi cử, vì muốn đến trường, bà phải ăn mặc như con trai. Theo sách “Đại Nam nhất thống chí” thì “bà thông minh hơn người, học rộng hay chữ, hơn 10 tuổi giả trai, theo thầy học tập”.

Lúc này cuộc chiến Nam Bắc triều đang diễn ra. Năm 1592, chúa Trịnh Tùng cho quân được chiếm Kinh thành Thăng Long, rồi tiếp tục tiến đánh Hạ Hồng, Nam Sách, Kinh Môn gần quê của Nguyễn Thị Duệ. Dân chúng phải theo chân nhà Mạc chạy đến Cao Bằng. Gia đình Nguyễn Thị Duệ cũng năm trong số đó.

Tại Cao Bằng Nguyễn Thị Duệ vẫn kiên trì theo học. Năm 1594, nhà Mạc mở khoa thi, nhiều sĩ tử tham gia. Nguyễn Thị Duệ năm ấy 20 tuổi, lấy tên là Nguyễn Du giả nam để tham gia thi cử. Kết quả bà đỗ đầu tức Trạng nguyên, đây là nữ Trạng nguyên duy nhất trong sử Việt.

Vua Mạc sau khi biết thân phận thật của bà thì không trách mà còn khen ngợi, rồi mời vào cung để làm thầy dạy cho các phi tần của Vua, ban hiệu là “Lễ nghi cố vấn”, rồi sau đó được tuyển làm Tinh phi. Vì thế người đời quen gọi bà là “bà chúa Sao”.

Năm 1625, quân Trịnh tiến đánh Cao Bằng diệt nhà Mạc, Nguyễn Thị Duệ phải chạy vào ẩn náu trong rừng nhưng bị quân Trịnh đuổi theo bắt được. Tướng nhà Trịnh là Nguyễn Quý Nhạ vốn cùng quê với bà, từ lâu đã nghe danh tiếng của bà, bèn thảo một tờ biểu cho chúa Trịnh xem xét.

Chúa Trịnh Tráng sau khi tìm hiểu, biết bà là người có học thức, bèn giao cho bà giảng dạy cho các phi tần ở phủ chúa, cung vua.

Bà mất năm 1654, thọ 80 tuổi. Bên cạnh bia mộ của bà có một ngôi tháp tên là “Tinh phi cổ pháp” khắc mười chữ Hán “Lễ sư sinh thông tuệ, nhất kính chiếu tam vương” nghĩa là người thầy dạy lễ này sinh thời thông tuệ, các vua chúa đều mến phục bà.

Để ghi nhớ công ơn, người dân làng Dọc xây đền thờ, tôn bà làm Phúc Thần với đôi câu đối:

Giá khoa tiên chiếm Cao Bình bảng
Đại bút do truyền bát cổ bi.

Tại Văn Miếu ở Mao Điền, Hải Dương có bia khắc tên của bà là “Nghi Ái quan Nguyễn Thị Duệ”.

Trạng Vật

Người dân làng Dọc thường nhắc đến một ông trạng dân gian là Trạng Vật Nguyễn Doãn Khâm. Ông đỗ Hoàng giáp năm 1559 thời vua Mạc Tuyên Tông, làm quan đến chức Thượng thư kiêm Đô Ngự sử.

Nguyễn Doãn khâm có thân hình cao lớn, sức khỏe hơn người, tay dài quá gối. Ông giỏi võ nghệ, đặc biệt là đấu vật, ít có người địch lại. Khi ông làm quan, ngay cả các đô lực sĩ ở Kinh thành cũng không có mấy người dám so tài vật với ông.

Một lần trên đường về quê nhà, đi qua làng Giao Tất (nay thuộc Gia Lâm, Hà Nội) thấy nơi đây đang có sới vật, ông ghé vào xem. Nghe nói đô vật nơi đây đã giữ giải suốt 3 ngày mà chưa ai thắng nổi, ông liền cởi bỏ quan phục và đăng ký đấu. Sau một hồi ông lựa thế và vật ngã được đô vật kia. Khi trao giải, ông không nhận mà chỉ xưng tên rồi quất ngựa đi thẳng.

Bởi tài đấu vật của ông mà người thời đó gọi ông là Trạng Vật.

Tiến sĩ Nguyễn Phong

Một vị tiến sĩ nổi tiếng trong làng Dọc là Nguyễn Phong. Ông từ nhỏ đã học chữ rất thông minh, thể hiện được tài văn chương. Cha ông thấy con có tài nên đã thử sức, ông đáp lại bằng bài văn tế “Thần Hậu Thổ ở gò Kim Đôi”.

Năm 1574, nhà Mạc tổ chức khoa thi, Nguyễn Phong tham dự và đỗ ngay kỳ thi Hương khi mới 14 tuổi. Đến khoa thi năm 1586 thì ông đỗ tiến sĩ, làm quan đến Tả thị lang Bộ Lại, được phong tước Phúc Trì bá.

Năm 1592, quân đội nhà Lê đánh chiêm được Kinh thành Thăng Long, mở ra thời kỳ Lê Trung Hưng, ông lui về ở ẩn ở núi Huyền Đinh. Nhà Lê nhiều lần triệu mời, ông mới đồng ý ra làm quan, giữ chức Thượng thư, tước Tuyền quận công.

Làng Dọc là cái nôi khoa bảng. Trước đây trong làng có hình thức trao đổi văn chương với các làng khác nhằm giao lưu trau dồi thêm kiến thức. Các dòng họ trong làng cũng xây dựng từ đường, lưu giữ gia phả nhằm lưu lại truyền thống tổ tiên và răn dạy con cháu đời sau.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Hai ngôi làng khoa bảng ở đôi bờ sông Đáy
• Trung Cần trở thành làng khoa bảng nổi tiếng nhờ có thư viện gia đình

Mời xem video: