Tìm hiểu về hai chiếc quạt lớn đằng sau các vị Hoàng đế Trung Hoa

Khi xem phim cổ trang, người ta thường bắt gặp một hình ảnh quen thuộc: Hoàng đế ngồi uy nghi điềm tĩnh trên ngai, đằng sau là hai chiếc quạt cán dài, kích thước rộng lớn do các thị vệ cầm giữ tựa như những tấm bình phong ở hai bên ngai vàng. Hai chiếc quạt này không phải là để dùng quạt mát cho Hoàng đế mà là biểu tượng của “Lễ”, là hiện thân cho uy quyền tôn nghiêm của bậc Đế vương. Chúng mang một danh xưng trang trọng là “Chướng phiến”.

Ngũ minh phiến và Chướng phiến

Quạt xuất hiện từ rất sớm, tuy nhiên mục đích ban đầu của nó không phải là tạo ra luồng gió mát, mà là để che nắng, chắn bụi cho người sử dụng hoặc để biểu thị địa vị xã hội. Căn cứ ghi chép trong cuốn “Độc dị chí” thời nhà Đường, Nữ Oa đan cỏ làm quạt để che mặt, bà kết làm vợ chồng với Phục Hy, trở thành tổ tiên của loài người ở vùng đất cổ xưa đó và thiết lập nên các phong tục hôn nhân cho con người.

Thôi Báo, người phụ trách điển lễ dưới thời Tấn Vũ Đế đã viết trong “Cổ kim chú. Dư phục” rằng “Ngũ Minh phiến” do vua Thuấn chế tạo. Sau khi tiếp nhận sự nhường ngôi từ vua Nghiêu, ông muốn mở mang tầm nhìn và tập hợp những người hiền tài để phò tá mình, vì thế ông đã làm ra chiếc quạt Ngũ Minh này. Các quan đại thần và sĩ phu thời Tần Hán đều được phép sử dụng loại quạt này.

Vua Thuấn cho chế tác “Ngũ Minh phiến” tượng trưng cho năm phương vị: Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung tâm để các tùy tùng cầm đứng xung quanh mình. Việc này nhằm thể hiện rằng ông là luôn cởi mở đón nhận lời can gián và tích cực trọng dụng người tài. 

Vào thời đó, quạt không được dùng để làm mát mà dùng để che chắn cho Đế vương khỏi nắng, gió và cát bụi trong các chuyến tuần tra. Do đó, chúng được gọi là “chướng phiến”. Đời Chu còn có loại quạt cán dài làm bằng lông chim, chủ yếu dùng đuôi chim trĩ, gọi là “Địch phiến” hay “Trĩ vĩ phiến”. Người cầm nâng quạt lên cao để che bụi và nắng cho quân vương.

Đến thời Đường Huyền Tông, tể tướng Tiêu Tung đặt ra quy định “sách phiến”, quy định việc sử dụng quạt trong nghi thức triều đình cụ thể. Theo đó, các tấm quạt được bố trí tại chính điện. Trước khi Hoàng đế ngự lên ngai vàng để thiết triều, sáu chiếc quạt được khép lại với nhau nhằm che khuất hoàn toàn dung nhan của Thiên tử. Chỉ sau khi Hoàng đế đã an tọa, những chiếc quạt này mới được từ từ tách mở sang hai bên để quần thần bái kiến. Lúc bãi triều, quạt lại được khép lại để Hoàng đế rời đi và chỉ được dỡ bỏ khi Hoàng đế đã rời khỏi điện.

Biểu tượng của sự Trang nghiêm và Uy nghi

Thời cổ đại, quạt vốn không được gọi là “phiến” mà được gọi là “sáp” hoặc “tiệp”. Cuốn “Tiểu nhĩ nhã” do Khổng Phụ biên soạn vào thời Tần giải thích rằng: “Quạt lớn gọi là sáp”. Sách “Tống sử. Nghi vệ” chép rằng quạt thời cổ được kết bằng lông đuôi chim trĩ, cho nên chữ “sáp” (翣) có chứa bộ “vũ” (羽). Đến niên hiệu Khai Nguyên đời Đường, chất liệu làm quạt được đổi sang lông công đẹp đẽ và quý giá hơn.

“Chướng phiến” sớm được đưa vào hệ thống lễ chế và chịu sự quy định nghiêm ngặt về cấp bậc. Chú giải về quạt trong cuốn “Tiểu Nhĩ Nhã” quy định cụ thể số lượng được phép sử dụng: “Thiên tử dùng tám chiếc, chư hầu dùng sáu chiếc, đại phu dùng bốn chiếc, và sĩ dùng hai chiếc”. Số lượng quạt được sử dụng phụ thuộc vào địa vị xã hội của chủ nhân.

Hoàng thân quốc thích đôi khi sử dụng những chiếc quạt này để phô trương thanh thế, quy cách quạt càng cao thì càng thêm phần uy nghi, lộng lẫy. Lưu Tống Hiếu Vũ Đế thời Nam Bắc triều từng nảy sinh lòng đề phòng đối với người họ hàng là Giang Hạ Vương chính vì việc sử dụng quạt này. Mỗi khi Lưu Nghĩa Cung xuất hành, đoàn tùy tùng nghi lễ của ông luôn có những chiếc quạt đuôi trĩ. Để kiềm chế sự kiêu ngạo của Giang Hạ Vương, Hoàng đế đã ban sắc lệnh cấm ông ta sử dụng quạt đuôi trĩ và bắt buộc dùng loại quạt tròn bọc vải đỏ có thứ bậc thấp hơn.

Từ đời Tống trở về sau, chướng phiến dần trở thành đặc quyền của hoàng đế và là một vật dụng nghi trượng trong cung đình. Nó trở thành “Nghi trượng phiến”. Thi nhân Lục Du còn viết trong bài “Lão học am bút ký”: “Nơi cõi thần tiêu, đều bày biện đầy đủ uy nghi, thiết lập ở bên ngoài điện trướng, mặt hướng về phía Nam, ngay tại bức vách phía Đông. Tính từ hướng Đông sang, giá thứ nhất treo vật báu, gồm có: cẩm tán, giáng tiết, bảo cái, châu tràng, ngũ minh phiến”.

Vì sao luôn có hai chiếc quạt?

Vậy vì sao lại luôn có hai chiếc quạt đối xứng nhau được đặt phía sau hoàng đế? Việc chúng xuất hiện theo cặp như vậy có thể được lý giải như sau:  

Trước hết là quan niệm cân đối trong lễ nghi. Hầu hết các vật dụng nghi trượng của cung đình thời cổ đều xuất hiện theo cặp: từ những cột hoa biểu trước cổng cung điện, tượng sư tử đá nơi chân thềm điện, cho đến cờ phướn, tất cả đều là những bộ đôi tương xứng. Chỉ khi có hai chiếc quạt đặt ở hai bên ngai vàng thì khung cảnh mới toát lên vẻ trang nghiêm và cân đối.

Thứ hai là hiệu quả thực tiễn trong việc che chắn. Một chiếc quạt đơn lẻ không thể che chắn trọn vẹn, chỉ khi mở rộng quạt ở cả hai bên thì mới có cảm giác vững chãi và bề thế tựa như đôi cánh dang rộng giúp che chắn cho Thiên Tử đang ngự ở vị trí trung tâm. 

Thứ ba là bản thân cặp quạt cao đối xứng ấy đã toát lên khí thế uy nghiêm. Khi được đôi quạt này che chắn hai bên, Hoàng đế ngự trên ngai vàng càng trở nên tôn quý.

Sau thời Tây Hán, chiếc quạt thực sự bước vào chốn dân gian, trở thành vật dụng tạo làn gió mát. Từ các triều đại Đường, Tống trở đi, quạt tròn thường được dùng để che mặt, trong khi quạt xếp lại trở thành thú vui tao nhã để thưởng ngoạn. Các văn nhân nhã sĩ ưa thích đề thơ hay vẽ tranh lên mặt quạt, còn các tiểu thư khuê các lại dùng quạt tròn để che đi khuôn mặt thanh tú.

Theo Epoch Times tiếng Trung
Tác giả: Viễn Sơn
An Hòa biên tập

Xem thêm:

• Nghệ thuật của những chiếc quạt xếp
• Quạt châu Âu thế kỷ 18, 19: Những tuyệt phẩm không nỡ dùng để quạt

Mời xem video: