Trung Cần trở thành làng khoa bảng nổi tiếng nhờ có thư viện gia đình

Dòng họ Lê Nguyên ở làng Trung Cần có tiếng là hiếu học, đặc biệt thư viện gia đình của dòng họ này không chỉ giúp gia tộc mà người quanh vùng đều có thể đến mượn sách để đọc.

Làng Trung Cần (nay thuộc xã Trung Phúc Cường, Nam Đàn, Nghệ An) nổi tiếng là đất học, nhiều người đỗ đạt, vì thế mà người dân nơi đây tự hào rằng:

Làng ta khoa bảng thật nhiều,
Như cây trên núi, như diều trên không.

Làm quan lo nghĩ cho dân chúng

Ngay trước thời nhà Nguyễn, có gia đình nhà Nho nghèo ở làng Trung Cần sinh hạ được người con là Lê Nguyên Trung. Ông lúc nhỏ học giỏi, đến năm 1813 thời vua Gia Long thì đỗ cử nhân.

Đến năm 1820 thời vua Minh Mạng, ông được cử làm Tri huyện Hoằng Hóa, rồi Tri huyện Thiệu Lộc (Thanh Hóa).

Nguyên Trung làm việc vì dân, giúp dân rất nhiều nên được lòng dân chúng. Vốn xuất thân nhà nghèo nên ông hiểu được nỗi khổ của dân chúng, khi làm quan ông hay dùng tiền lương của mình để cứu giúp dân nghèo. Lại đặt ra đặt ra hương hiền, nghĩa điền công đức cứu giúp dân.

Thấy dân chúng khó khăn, ông thường tìm cách giúp đỡ, xin giảm hay miễn thuế. Ông tấu trình 224 xã khó khăn xin được miễn giảm thuế, nêu rõ hoàn cảnh của dân chúng với lời lẽ rất cảm động. Vua xem xong thì phê rằng: “Lòng ưu ái của nhà ngươi chất chứa trong lời văn”, rồi cho thi hành ngay.

Lê Nguyên Trung được Triều đình ban thưởng, được thăng quan đảm nhiệm nhiều vị trí ở các nơi. Ông làm quan qua các thời vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, được đánh giá là vị quan yêu thương dân chúng và ghét kẻ xu nịnh.

Thư viện gia đình

Không chỉ cứu giúp dân chúng, ông còn lo khuyến học. Ông tích góp tiền lương để xây dựng thư viện gia đình ở quê nhà, rồi lại tìm mua sách quý để gia đình cùng dân trong vùng có sách đọc, giúp học hành.

Khi sách có nhiều, ông phân chia sách thành từng loại mục để xếp cẩn thận dễ tìm. Người đến thư viện cũng dần đông lên theo số lượng sách. Ông lại cho người ghi chép quản lý để cho người đọc mượn sách mang về đọc, giống như thư viện ngày nay. Việc này được ông ghi chép lại trong “Lê Thị tích thư ký” như sau:

Người chứa sách cần phải năng đọc sách, lại phải biết kính cẩn giữ gìn sách mới được. Xưa kia có người cứ đến ngày Canh Tý thì làm lễ bái Kinh. Chẳng phải họ biết tôn trọng kinh sách và giữ gìn sách làm sao?

Tôi đi làm quan đã lâu, tiêu pha tằn tiện, hễ còn thừa tiêu tôi đem mua sách để dành. Hễ mua được thì bộ nào đóng thành bộ ấy và tự yên ủi, ấy là ruộng báu của nhà ta. Tôi tuy chưa có thể đọc hết được các sách ấy, nhưng tôi giữ gìn thật kính cẩn. Tôi lại muốn con cháu đời đời kính giữ, bèn đóng giá xếp lên, sau này sẽ đem đặt ở nhà thờ là nơi chốn để con cháu được cùng kính giữ. Tôi mới làm một cái biển, chia theo từng loại ghi rõ thành 7 mục: 1. Kinh, 2. Thi, 3. Sử, 4. Tử, 5. Tập, 6. Cử nghệ, 7. Tạp trứ.

Sau này có sách thêm thì theo số hiệu tiếp tục ghi vào đấy. Cần phải lau quét luôn để sách khỏi nát.

Bên cạnh tủ sách tôi có quyển sổ ghi đủ 4 chi họ, ai cũng có thể mượn về đọc, ai mượn thì ghi rõ vào cuối bảng khi trả lại, xoá tên đi. Việc này không thể sao lãng khỏi mất sách. (Đã đành) chứa sách không bằng tích lũy làm điều thiện. Ta (đáng tiếc) thật chưa tích luỹ được nhiều điều thiện. Tuy nhiên trung, hiếu là của báu của nhà Nho, kinh sử là của cải ruộng nương nhà Nho. Con cháu ta quả thật biết việc học hành, việc cấy trồng là cần thiết thì biết gắng sức học tập. Biết học tập thì biết kính giữ sách, không để thất lạc, ngõ hầu không bỏ ruộng hoang của mình, không bỏ rơi của báu của mình, gắng sức tiến lên làm điều thiện. Như thế thì sẽ không phụ tấm lòng yêu thích chứa sách của ta.

Ngày 5, tháng 5, Bính Ngọ, niên hiệu Thiệu Trị (1846) Chỉ Trai chủ nhân

Việc lập thư viện giúp dân làng Trung Cần ai cũng có sách để đọc. Mỗi dịp khoa cử, làng Trung Cần luôn có số người đỗ đạt cao nhất xứ Nghệ, từ đó mà nổi tiếng là làng khoa bảng.

Tưởng nhớ

Năm 1849, Lê Nguyên Trung mất trong sự thương tiếc của gia đình làng xóm. Thám hoa Nguyễn Văn Giao và Cử nhân Lê Nguyên Thứ đồng soạn “Nghĩa điền bi ký” như sau:

Kẻ cả ở trong làng làm điều gì có lợi cho người thì người ghi nhớ. Đúng vậy:

Trưởng quan họ Lê trích lương bổng của mình một ngàn sáu mươi quan tiền tạu 10 mẫu ruộng. Thọ ông họ Nguyễn xuất gia tư sáu trăm quan tiền tạu 3 mẫu ruộng. Làng ta nhiều người ca ngợi: Tiết kiệm để xuất của cung cấp ruộng đất dùng vào việc chung, một phần phụ trợ vào đinh thuế, một phần để tế tự thần linh. Cung cấp cho dân để làm lợi cho dân…

Trưởng quan húy Huệ, tên là Nguyên Trung, sau khi đỗ Hương tiến, bổ làm quan tỉnh, thăng đến Bình Phú Tổng đốc, nhã ý tu bổ đền chùa ở quê hương, mua sắm tế khí, đỉnh đồng, lư hương bằng số tiền 200 quan, trợ cấp cho người vào đinh và để chi tiêu vào việc chung…

(Bản văn bia do Nguyễn Nhân Lục dịch)

Lớp con cháu của Lê Nguyên Trung chăm chỉ đọc sách, lại noi gương ông tìm thêm các sách quý bổ sung vào thư viện gia đình, vì thế mà dòng họ nối tiếp nhau đỗ đạt, làm quan to, giúp ích cho dân chúng.

Con đầu của ông là Lê Nguyên Thứ đỗ cử nhân khoa thi năm 1841.

Con đầu của Nguyên Thứ là Lê Bá Đôn đỗ tú tài khi mới 17 tuổi, rồi đỗ đầu tức Giải nguyên kỳ thi Hương khoa thi năm 1867.

Con của Lê Bá Đôn là Lê Bá Hoan đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1892, làm quan đến Phó Đô ngự sử.

Ngoài ra con cháu của ông còn nhiều người đỗ đạt.

Nhà thờ dòng họ Lê Nguyên lưu giữ rất nhiều sắc phong của các vị Vua, đặc biệt có bức biểu (long phi) chữ sơn son thiếp vàng ca ngợi đức nhân nghĩa, lo cho dân của Chỉ Trai Lê Nguyên Trung trong khi làm quan cho triều đình.

Ngoài ra đền thờ còn lưu giữ nhiều bức biểu khác, như bức biểu ghi lại lời phê của Vua đồng ý với lời xin miễn thuế cho dân của Lê Nguyên Trung:

Sẽ không còn lo sai sót, lính tráng có thể điều hòa, thuế má có thể giảm bớt. Làm quan trước hết phải tin dân. Ông nên cố gắng mà thực hành cho tốt, còn như những việc ông tỏ bày, Trẫm chấp nhận cả.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Trung Cần: Ngôi làng tự hào có 3 người làm Tế tửu Quốc Tử Giám
• Vị Quận công giúp khai sinh ra ngôi làng khoa bảng

Mời xem video: