Blog: Chính sách của EU đối với Trung Quốc đi đến “điểm tới hạn”

Quan hệ Trung Quốc-EU gần đây rất sôi động. Từ ngày 8-9/10, Đối thoại Thương mại và Đầu tư Trung Quốc-EU (TIC) đã họp phiên thứ 2 tại Bắc Kinh.

Một ngày trước đó, hôm thứ Tư (7/10), Nghị viện châu Âu đã thông qua với đa số áp đảo một nghị quyết có lập trường cứng rắn đối với Trung Quốc. Nghị quyết xác định chính sách công nghiệp của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) là “mối đe dọa sống còn” đối với EU và thúc giục nhanh chóng hành động để ứng phó.

Văn kiện này còn gọi Bắc Kinh là “tác nhân thúc đẩy then chốt” của cuộc chiến do Nga tiến hành, và kêu gọi duy trì “sự hiện diện liên tục của hải quân [châu Âu] cùng các cuộc tập trận chung” tại eo biển Đài Loan và vùng lân cận.

Nghị quyết hưởng ứng quan điểm mà Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nêu trong bài phát biểu “Thông điệp Liên minh” thường niên hôm 16/9. Theo bà, thâm hụt thương mại hàng hóa của EU với Trung Quốc ở mức “1 tỷ euro mỗi ngày, đã đến điểm tới hạn”. Bà nói “cú sốc Trung Quốc lần thứ hai đã xảy ra” và đang đẩy châu Âu vào quá trình phi công nghiệp hóa. Bà cũng cho biết EU sẽ sử dụng “mọi công cụ sẵn có” để xử lý tình trạng mất cân bằng thương mại giữa hai bên.

Thực ra, hội nghị thượng đỉnh EU từ ngày 18 đến 19/6 năm nay đã trao quyền cho Ủy ban châu Âu làm việc với phía Trung Quốc theo hướng “đối thoại phải mang lại kết quả, đồng thời chuẩn bị sẵn các công cụ phòng vệ”.

Hôm 29/6, Bộ trưởng Thương mại ĐCSTQ Vương Văn Đào và Ủy viên Thương mại và An ninh kinh tế EU Maroš Šefčovič chủ trì phiên họp đầu tiên của TIC tại Brussels. Hai bên lập 4 nhóm công tác về cân bằng thương mại và đầu tư, kiểm soát xuất khẩu, sở hữu trí tuệ và cải cách Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Đầu tháng 9, ông Šefčovič công khai yêu cầu phía Trung Quốc cam kết rõ ràng về việc giải quyết mất cân bằng thương mại hàng hóa song phương, và đặt hạn phải có “hành động bước đầu” trước đầu tháng 10. Yêu cầu này được mô tả là một “tối hậu thư” gửi ĐCSTQ.

Nhìn vào dòng thời gian trên, có thể thấy lần này EU làm thật. Nếu ĐCSTQ tiếp tục lừa phỉnh, không hành động để giảm mất cân bằng thương mại, cải thiện khả năng tiếp cận thị trường và xử lý vấn đề kiểm soát xuất khẩu (như đất hiếm và nguyên liệu thô then chốt), cuộc chiến kinh tế EU-Trung Quốc có thể thật sự nổ ra. Quy mô, cường độ và sức ảnh hưởng của cuộc chiến này sẽ vượt xa “cuộc chiến trừng phạt” năm 2021.

Nói cách khác, chính sách của EU đối với Trung Quốc quả thật đã đi đến “điểm tới hạn”.

EU đi chậm hơn Mỹ, rồi gặp “nắm đấm thép” của ĐCSTQ

Dĩ nhiên, so với Mỹ, EU đi đến bước này khá chậm. Năm 2017, trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Báo cáo Chiến lược An ninh Quốc gia đã xác định ĐCSTQ là đối thủ chính.

Trong khi đó, văn kiện chiến lược về Trung Quốc năm 2019 của EU vẫn coi quan hệ với Trung Quốc là một “bản tam tấu”, cùng lúc xem ĐCSTQ là “đối tác hợp tác, đối thủ cạnh tranh kinh tế và đối thủ mang tính hệ thống”. Năm 2020, EU thậm chí còn ký Hiệp định Đầu tư Toàn diện với ĐCSTQ bất chấp sự phản đối của Mỹ.

Tuy nhiên, EU nhanh chóng nếm “nắm đấm thép” của ĐCSTQ, chủ yếu qua hai sự kiện.

Sự kiện đầu tiên xảy ra đầu năm 2021, khi chính quyền Tập Cận Bình đang hô hào khẩu hiệu “Đông thăng Tây giáng” (phương Đông lên, phương Tây xuống). Lúc đó, EU áp lệnh trừng phạt mang tính biểu tượng đối với 4 quan chức và một thực thể của ĐCSTQ vì “vấn đề nhân quyền Tân Cương”, lần đầu tiên kể từ sự kiện Thiên An Môn ngày 4/6/1989.

ĐCSTQ cho rằng mình đã đủ sức dạy cho EU một bài học, nên trừng phạt trả đũa 10 cá nhân và 4 thực thể của châu Âu. Hiệp định Đầu tư Toàn diện mang tính lịch sử vì thế bị đóng băng, quan hệ hai bên rơi vào bế tắc chính trị, mãi đến năm 2025 mới tạm phá băng.

Sự kiện thứ hai là Nga xâm lược Ukraine vào tháng 2/2022, và ĐCSTQ ngầm ủng hộ Nga. Trung Quốc và EU rơi vào thế đối đầu chiến lược trên thực tế, và điều này có tác động quyết định đến quan hệ hai bên.

Nghị viện châu Âu: 3 chuyển hướng trong lập trường với Trung Quốc

Từ đó, chính sách của EU đối với Trung Quốc bắt đầu thay đổi thực chất. Ngày 13/12/2023, Nghị viện châu Âu thông qua với số phiếu cao (529 phiếu thuận, 47 phiếu chống, 40 phiếu trắng) một nghị quyết mang tính cột mốc là Báo cáo về quan hệ EU-Trung Quốc. Nghị quyết thể hiện 3 chuyển hướng trong lập trường đối với Trung Quốc.

Thứ nhất, EU chuyển từ coi Trung Quốc là “đối tác chiến lược toàn diện” sang “đối thủ mang tính hệ thống”. Báo cáo vẫn giữ khuôn khổ 3 tầng “đối tác, đối thủ cạnh tranh, đối thủ mang tính hệ thống”, nhưng nâng hẳn trọng số của tầng “đối thủ mang tính hệ thống”. Báo cáo cũng công khai phê phán vai trò của phía Trung Quốc trong các vấn đề chính trị – an ninh và xung đột Nga-Ukraine.

Thứ hai, về kinh tế – thương mại, EU chuyển từ “hợp tác cùng thắng” sang “giảm thiểu rủi ro”. Báo cáo yêu cầu EU tăng cường “tự chủ chiến lược” và phòng ngừa nguy cơ chuỗi cung ứng “bị biến thành vũ khí”. EU cần giảm mạnh sự phụ thuộc vào Trung Quốc ở 6 lĩnh vực chiến lược: nguyên liệu thô then chốt, dược phẩm, pin, xe điện, chất bán dẫn, công nghệ thông tin – truyền thông.

Báo cáo lần đầu tiên nhấn mạnh rằng nếu phía Trung Quốc không chấm dứt bán phá giá và trợ cấp của chính phủ, hoặc không mở cửa thêm thị trường trong nước, EU nên dứt khoát ra tay. Các biện pháp phòng vệ thương mại đơn phương mà báo cáo nêu gồm công cụ chống cưỡng ép, thẩm định đầu tư nước ngoài và thuế chống trợ cấp.

Thứ ba, về chính sách đối ngoại và an ninh, báo cáo quan tâm đến tình hình nhân quyền tại Hồng Kông, Tân Cương, Tây Tạng, và công khai khẳng định “Nghị quyết 2758 của Liên Hợp Quốc không trao cho nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chủ quyền đối với Đài Loan”.

Các nghị quyết và báo cáo của Nghị viện châu Âu giống như chiếc phong vũ biểu chính trị, có ảnh hưởng đến chính sách của EU đối với Trung Quốc.

Nhiệm kỳ mới của bà von der Leyen: Chủ động cả công lẫn thủ

Sau cuộc bầu cử EU năm 2024, bà von der Leyen tái đắc cử. Ủy ban châu Âu nhiệm kỳ mới (2024–2029) dưới quyền bà đặt việc bảo vệ an ninh kinh tế và đối phó với tình trạng dư thừa công suất của Trung Quốc lên hàng đầu.

Ưu tiên này thể hiện rõ trong Định hướng chính trị của Ủy ban châu Âu 2024–2029, Chiến lược An ninh Kinh tế châu Âu cùng các bản cập nhật lớn năm 2025 và 2026, Quy định về Trợ cấp nước ngoài (FSR) và các văn bản pháp lý về phòng vệ thương mại.

Nghiên cứu của phía Trung Quốc cho thấy Ủy ban châu Âu nhiệm kỳ mới đã dựng một kiến trúc phòng thủ 3 tầng: thiết kế tổng thể (Chiến lược An ninh Kinh tế châu Âu), chính sách cạnh tranh (tái định hình chuỗi công nghiệp xanh và số) và công cụ phòng vệ (FSR, thẩm định đầu tư, luật chống trợ cấp).

Logic cốt lõi của kiến trúc này là coi Trung Quốc vừa là bên có thể xuất khẩu công suất dư thừa, vừa là đối thủ cạnh tranh về thể chế, và tìm cách phòng ngừa rủi ro bằng sản xuất tại chỗ và lập vùng đệm chiến lược.

Nếu nhiệm kỳ đầu của bà von der Leyen (2019–2024) chủ yếu là định hình khái niệm và mò mẫm công cụ cho chính sách đối với Trung Quốc, thì nhiệm kỳ mới chuyển sang chủ động cả tấn công lẫn phòng thủ.

Thứ nhất, chính sách đối với Trung Quốc nghiêng hẳn về hướng coi Trung Quốc là “đối thủ về thể chế” và “đối thủ cạnh tranh không công bằng”. EU xem sự gắn kết địa chính trị giữa Trung Quốc và Nga là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh châu Âu.

Thứ hai, EU chuyển từ “giảm thiểu rủi ro, không tách rời” sang “dựng tường toàn diện và đánh trúng đích”. Ủy ban châu Âu bắt đầu tái cơ cấu bộ máy nội bộ (như lập thêm vị trí quan chức chuyên trách điều phối an ninh kinh tế). Ủy ban cũng dồn dập siết chặt thẩm định đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), kiểm soát xuất khẩu, và hạn chế đầu tư ra nước ngoài vào các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn của Trung Quốc (AI, lượng tử, bán dẫn).

Thứ ba, từ chỗ chủ yếu dựa vào quy tắc truyền thống của WTO và các cuộc điều tra chống bán phá giá thông thường, EU chuyển sang “phòng thủ chủ động”. Khối này sử dụng FSR và chủ động mở các cuộc điều tra chống trợ cấp, kiểm tra đột xuất hoặc áp thêm thuế đối với các doanh nghiệp xe điện, điện gió, điện mặt trời và thiết bị y tế của Trung Quốc. Từ năm 2025 đến nay, EU đã mở 28 cuộc điều tra phòng vệ thương mại đối với Trung Quốc.

Mục tiêu của EU là dựng cơ chế ngăn chặn trước khi chuỗi công nghiệp Trung Quốc gây cú sốc cho thị trường nội địa châu Âu.

Thứ tư, phe cứng rắn nắm toàn bộ các bộ phận chủ chốt phụ trách chính sách đối với Trung Quốc của EU.

Thứ năm, từ chỗ nhấn mạnh “tự chủ chiến lược” và “giữ khoảng cách”, EU chuyển sang thúc đẩy “phối hợp xuyên Đại Tây Dương”. Qua các cơ chế như G7 hay Hội đồng Thương mại và Công nghệ Mỹ-EU (TTC), khối này “đồng bộ” sâu hơn với Mỹ và các đồng minh phương Tây khác (Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc).

Pháp và Đức bắt tay thúc đẩy “bazooka thương mại”

Đức và Pháp, hai đầu tàu của EU, cũng đang thay đổi rõ rệt chính sách đối với Trung Quốc. Đầu tháng 10/2026, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz cùng ký thư gửi bà von der Leyen, kèm một văn bản chính sách.

Đây là lần hiếm hoi hai nước bắt tay thúc đẩy “bazooka thương mại” để ứng phó với mối đe dọa thương mại từ ĐCSTQ.

Trong đề xuất mới nhất, Đức đã chủ động gác lại nỗi e ngại về chiến tranh thương mại. Berlin yêu cầu Ủy ban châu Âu hạ ngưỡng kích hoạt các biện pháp bảo hộ, và trao cho Brussels quyền chặn các sản phẩm cạnh tranh không công bằng vào thị trường EU ngay trong vài ngày.

Pháp thì nâng trọng tâm từ điều tra chống trợ cấp từng sản phẩm lên ngăn chặn Trung Quốc độc quyền toàn cầu cả một chuỗi công nghiệp cốt lõi. Paris cảnh báo các ngành trụ cột của châu Âu như dược phẩm, hàng không, ô tô, máy móc công nghiệp và hóa chất đang hứng chịu “cú sốc công nghiệp quy mô lớn” từ tình trạng dư thừa công suất của Trung Quốc.

Động thái mới nhất của Đức và Pháp đã chấm dứt sự do dự của các nước EU trong chính sách đối với Trung Quốc. Đồng thuận của EU về Trung Quốc ngày càng vững chắc.

Trong thế tam giác giữa Trung Quốc, Mỹ và EU, cách ĐCSTQ lôi kéo EU, chia rẽ châu Âu với Mỹ đã bị giáng một đòn nặng.

• Nghị viện châu Âu thông qua nghị quyết kêu gọi EU cứng rắn hơn với Trung Quốc
• EU: Trung Quốc đồng ý hạn chế xuất khẩu xe hybrid, mức giảm có thể vượt 50%
• EU bị thúc giục siết chặt chính sách thương mại với Trung Quốc

Theo Vương Hách / Epoch Times