Blog: Iran có thể là đám cháy trước mắt, ĐCSTQ là đối thủ lâu dài của Mỹ

Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Mark Esper hôm thứ Năm (8/10) cảnh báo Mỹ không thể vì sa lầy lâu dài ở Trung Đông mà bỏ qua đối thủ chiến lược thực sự: Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ).

Ông Esper, Bộ trưởng Quốc phòng trong nhiệm kỳ của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đưa ra lời cảnh báo này tại một hội nghị thượng đỉnh ở London.

“Trung Quốc [Cộng sản] là đối thủ lớn nhất của chúng ta,” ông nói. Ông cho rằng hơn 20 năm qua, Washington luôn dồn sự chú ý vào Trung Đông, còn châu Âu thì bận đối phó với Nga.

Ông Esper chỉ ra rằng Bắc Kinh đang liên tục mở rộng ảnh hưởng trên các lĩnh vực kinh tế, công nghệ và ngoại giao, cùng lúc tiến hành “cuộc mở rộng quân sự quy mô lớn nhất trong lịch sử”.

Trong phát biểu với CNBC, ông cho biết ĐCSTQ từng đặt mục tiêu đến năm 2049 sẽ “trên thực tế thống trị khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương, thậm chí cả toàn cầu”. Mục tiêu ấy còn gồm việc “nắm quyền quyết định, chi phối quản trị toàn cầu”.

Kế hoạch này, theo ông, đã kéo dài ít nhất 30 năm, trong đó có việc ĐCSTQ tận dụng hệ thống thương mại toàn cầu để tăng cường sức mạnh kinh tế và quân sự kể từ khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới.

Tôi cho rằng lời cảnh báo của ông Esper đã chạm đúng một vấn đề rất quan trọng trong chiến lược an ninh quốc gia của Mỹ, thậm chí có thể nói là vấn đề sẽ định hình cục diện quốc tế trong vài thập niên tới. Rủi ro chiến lược lớn nhất của Mỹ không phải là thua một cuộc chiến nào đó, mà là vì mải đối phó với cuộc chiến trước mắt mà bỏ lỡ cơ hội định hình trật tự quốc tế tương lai.

Tuy nhiên, tôi muốn phát triển quan điểm của ông thêm một bước. Vấn đề không chỉ là Mỹ không thể vì Iran mà xem nhẹ ĐCSTQ, mà còn là Mỹ có tránh được vết xe đổ chiến lược của hơn 20 năm qua hay không. Vết xe đổ ấy là thắng liên tiếp về chiến thuật nhưng về chiến lược lại tự tiêu hao nguồn lực của mình, tạo thêm không gian phát triển cho đối thủ thực sự có năng lực cạnh tranh lâu dài.

Ở đây có 3 tầng vấn đề đáng bàn và suy ngẫm.

Vì sao Mỹ cần cảnh giác lâu dài với ĐCSTQ hơn Iran và Nga?

Điều then chốt không nằm ở việc ai đáng ghét hơn, mà ở chỗ ai có năng lực thay đổi tận gốc cán cân lực lượng quốc tế.

Iran có thể dùng tên lửa, máy bay không người lái, lực lượng vũ trang ủy nhiệm và ảnh hưởng của mình với eo biển Hormuz để đe dọa an ninh khu vực của Mỹ và các đồng minh. Iran cũng có cách khiến Mỹ phải trả giá đắt hơn nhiều so với thực lực của chính Iran. Song Iran không thể tự mình xây dựng một hệ thống toàn cầu đủ sức thay thế toàn diện trật tự do Mỹ dẫn dắt. Nói cách khác, với Mỹ, Iran cùng lắm chỉ là một kẻ thách thức ở tầm khu vực.

Ưu thế nổi bật nhất của Nga là kho vũ khí hạt nhân, sức mạnh quân sự và khả năng phá hoại về địa chính trị. Nếu Iran có năng lực gây khủng hoảng ở một khu vực cụ thể, thì Nga không chỉ thách thức được trật tự an ninh châu Âu do Mỹ dẫn dắt, mà còn sở hữu lực lượng hạt nhân đe dọa trực tiếp lãnh thổ Mỹ. Dẫu vậy, Nga cũng không có đủ sức mạnh tổng thể để tự mình xây dựng một hệ thống toàn cầu thay thế toàn diện trật tự do Mỹ dẫn dắt.

ĐCSTQ khác cả Iran lẫn Nga. Trung Quốc có hệ thống công nghiệp khổng lồ, chuỗi cung ứng hoàn chỉnh, năng lực khoa học công nghệ ngày càng phát triển, mạng lưới thương mại toàn cầu và sức mạnh quân sự liên tục mở rộng. Bắc Kinh không chỉ thách thức được ưu thế quân sự của Mỹ ở Tây Thái Bình Dương, mà còn có thể dùng ảnh hưởng về công nghệ, vốn, thương mại và ngoại giao để thay đổi lựa chọn chiến lược của các nước khác. Vì vậy, ĐCSTQ là đối thủ chiến lược duy nhất có năng lực cạnh tranh toàn cầu với Mỹ.

Điều này không có nghĩa là Iran và Nga không nguy hiểm. Iran có thể khiến Mỹ trả giá đắt trong các cuộc xung đột khu vực, còn Nga có thể kéo Mỹ vào một cuộc đối đầu quân sự cực kỳ nguy hiểm.

Song nếu bàn về chiến lược tổng thể của Mỹ trong 10, thậm chí 20 năm tới, thì rõ ràng ĐCSTQ mới là đối thủ cạnh tranh cần dồn nguồn lực lâu dài để nghiên cứu và đối phó. Lý do là chỉ ĐCSTQ có năng lực liên tục thách thức ưu thế toàn cầu của Mỹ trên nhiều lĩnh vực: quân sự, kinh tế, khoa học công nghệ và trật tự quốc tế.

Mỹ phải trả giá gì khi sa lầy lâu dài ở Trung Đông?

Lời cảnh báo của ông Esper không phải tự nhiên mà có.

Năm 2020, khi còn giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng, ông đã xác định rõ ĐCSTQ là ưu tiên hàng đầu trong chiến lược cạnh tranh giữa các cường quốc của Mỹ. Từ đó đến nay, ông vẫn nhiều lần nhấn mạnh quá trình hiện đại hóa quân đội của ĐCSTQ, cũng như vấn đề công nghiệp quốc phòng và kho đạn dược của Mỹ có đủ sức đáp ứng một cuộc xung đột giữa các cường quốc trong tương lai hay không.

Xét từ góc độ chiến lược, sa lầy lâu dài trong xung đột ở Trung Đông có thể khiến Mỹ trả ít nhất 3 cái giá.

Thứ nhất, nguồn lực quân sự bị tiêu hao liên tục.

Chiến tranh không chỉ tiêu tốn ngân sách quân sự, mà còn cả tên lửa đánh chặn phòng không, vũ khí dẫn đường chính xác, thời gian triển khai tàu chiến, năng lực bảo dưỡng trang bị, cùng việc luân chuyển nhân sự và mức sẵn sàng chiến đấu của quân đội.

Một khi đã dùng ở Trung Đông, các nguồn lực này chưa chắc đã kịp chuyển sang khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương. Nhất là khi khủng hoảng lớn nổ ra ở eo biển Đài Loan hay Biển Đông, Mỹ có thể phải đối mặt với một câu hỏi khắc nghiệt: dù muốn can thiệp, liệu Mỹ có đủ vũ khí, đạn dược và năng lực tác chiến bền bỉ hay không?

Đây chính là điểm đáng coi trọng nhất trong lời cảnh báo của ông Esper. Cái giá của chiến tranh không chỉ là những gì Mỹ bỏ ra cho chiến trường trước mắt, mà còn là năng lực ứng phó các cuộc khủng hoảng tương lai mà Mỹ đánh mất vì cuộc chiến ấy.

Thứ hai, sự chú ý chiến lược bị phân tán.

Nguồn lực chiến lược của một quốc gia không chỉ gồm tiền bạc và vũ khí, mà còn gồm sự chú ý của tổng thống, Bộ Quốc phòng, các cơ quan tình báo và bộ máy ngoại giao.

Nếu ngày nào Nhà Trắng cũng phải xử lý các hoạt động quân sự của Iran, khủng hoảng hàng hải ở eo biển Hormuz, biến động giá năng lượng và an ninh của đồng minh, thì công sức dành cho các vấn đề dài hạn như cạnh tranh công nghệ với ĐCSTQ, bố trí quân sự ở Ấn Độ – Thái Bình Dương hay an ninh chuỗi cung ứng có thể bị thu hẹp.

Đây là một loại chi phí cơ hội khó đo đếm trực tiếp, nhưng có thể ảnh hưởng sâu xa.

Thứ ba, Bắc Kinh có thể có thêm không gian xoay xở chiến lược.

Mỹ bận rộn ở Trung Đông không có nghĩa là ĐCSTQ chắc chắn được lợi. Có điều, Bắc Kinh quả thực có thể tận dụng khoảng thời gian Mỹ phân tán sự chú ý để đẩy nhanh xây dựng quân sự, mở rộng ảnh hưởng ngoại giao, và quan sát kho vũ khí, quan hệ đồng minh cũng như sức chịu đựng chính trị của Mỹ.

Vì vậy, quan điểm của ông Esper có thể tóm gọn trong một câu:

Mỹ chưa chắc thua cuộc chiến ở Trung Đông, nhưng có thể phải trả giá trong cuộc cạnh tranh quan trọng hơn giữa các cường quốc vì sa lầy lâu dài ở đó.

Làm sao để Mỹ vừa giữ răn đe khu vực, vừa giữ ưu thế chiến lược toàn cầu?

Thừa nhận ĐCSTQ là đối thủ cạnh tranh chiến lược lâu dài quan trọng nhất của Mỹ không đồng nghĩa với việc Mỹ nên gác mọi vấn đề khác sang một bên.

Ở đây cần phân biệt 3 khái niệm: thứ tự ưu tiên chiến lược, mối đe dọa thực tế và phân bổ nguồn lực.

ĐCSTQ có thể là đối thủ cạnh tranh lâu dài quan trọng nhất của Mỹ, nhưng Iran vẫn có thể gây ra khủng hoảng nghiêm trọng trong ngắn hạn. Nếu Iran đe dọa được hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz trong thời gian dài, nguồn cung năng lượng toàn cầu có thể bị tác động, kéo theo ảnh hưởng đến kinh tế Mỹ và an ninh của các đồng minh. Chính ông Esper cũng chỉ ra rằng khôi phục tự do hàng hải như trước đây ở eo biển Hormuz là một bài toán lớn của Mỹ.

Do đó, điều Mỹ thực sự cần giải quyết không phải là chọn một giữa Iran và ĐCSTQ, mà là làm sao dùng nguồn lực có hạn để cùng lúc giữ được răn đe khu vực và ưu thế chiến lược toàn cầu.

Tôi cho rằng một cách sắp xếp chiến lược hợp lý ít nhất phải gồm:

– Đặt mục tiêu rõ ràng ở Trung Đông. Tránh để hoạt động quân sự không ngừng mở rộng, từ một nhiệm vụ có giới hạn biến thành một cuộc chiến kéo dài không có điểm kết thúc rõ ràng.

– Lấy khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương làm trọng tâm của kế hoạch quân sự dài hạn. Bảo đảm kho đạn dược then chốt, lực lượng hải quân và không quân, năng lực hậu cần và phối hợp với đồng minh, tránh để sự tiêu hao ở các chiến trường khác làm suy yếu khả năng răn đe Trung Quốc.

– Mở rộng cạnh tranh ra ngoài lĩnh vực quân sự. Tăng sức cạnh tranh của chính Mỹ trong trí tuệ nhân tạo, chất bán dẫn, sản xuất tiên tiến, năng lượng và khoáng sản then chốt, thay vì chỉ hiểu cạnh tranh chiến lược là so sánh sức mạnh quân sự.

Đặc biệt, Mỹ không thể chỉ chú ý ĐCSTQ có thêm bao nhiêu tàu chiến, tên lửa bắn xa đến đâu, mà còn phải xem hệ thống công nghiệp Trung Quốc có sản xuất vũ khí liên tục được hay không, và bản thân Mỹ có bù đắp nhanh những gì đã tiêu hao sau khi khủng hoảng nổ ra hay không. Bởi lẽ cạnh tranh giữa các cường quốc thời hiện đại vừa là cuộc đọ sức giữa các quân đội, vừa là cuộc đọ sức về công nghiệp, khoa học công nghệ, tài chính và năng lực tổ chức quốc gia.

Với tôi, giá trị lớn nhất trong quan điểm của ông Esper không chỉ ở chỗ nhắc Mỹ cảnh giác với ĐCSTQ, mà ở chỗ nhắc Mỹ suy nghĩ lại về mối quan hệ giữa chiến tranh và chiến lược.

Nhìn lại hơn 20 năm qua, Mỹ đã dồn rất nhiều nguồn lực quân sự vào Afghanistan và Iraq. Trong cùng thời gian đó, năng lực kinh tế, khoa học công nghệ và quân sự của ĐCSTQ không ngừng phát triển.

Dĩ nhiên, không thể đơn giản quy sự trỗi dậy của ĐCSTQ cho việc Mỹ sa lầy ở Trung Đông. Toàn cầu hóa, chính sách công nghiệp, sự phát triển kinh tế trong nước và chính những lựa chọn chính sách của Mỹ đều đóng vai trò. Song Mỹ thực sự cần đánh giá nghiêm túc xem các cuộc chiến khu vực kéo dài có làm suy yếu sự chuẩn bị của mình cho cạnh tranh giữa các cường quốc hay không.

Hiện nay, nếu Mỹ tiếp tục dồn nhiều nguồn lực cho một cuộc chiến không rõ mục tiêu, khó biết khi nào kết thúc, thì dù quân đội Mỹ chiếm ưu thế trên chiến trường, điều đó cũng không bảo đảm Mỹ giữ được ưu thế trong cuộc cạnh tranh quốc tế rộng lớn hơn.

Ngược lại, nếu Mỹ kiểm soát được quy mô xung đột ở Trung Đông, trong khi vẫn giữ được răn đe quân sự và ưu thế công nghệ ở Ấn Độ – Thái Bình Dương, thì xử lý vấn đề Iran và ứng phó thách thức từ Trung Quốc không nhất thiết loại trừ nhau.

Tôi muốn dùng một hình ảnh so sánh rõ nét hơn để minh họa.

Iran có thể là một đám cháy trước mắt của Mỹ, còn ĐCSTQ là cuộc cạnh tranh chiến lược mà Mỹ phải đối phó lâu dài. Chữa cháy dĩ nhiên quan trọng. Nhưng nếu vì chữa cháy mà dỡ bỏ cả hệ thống phòng cháy của mình, thậm chí tạo cơ hội cho một đám cháy lớn hơn bùng lên, thì thắng lợi trước mắt có thể trở thành cái giá phải trả trong tương lai.

Điều Mỹ thực sự cần không phải là từ bỏ Trung Đông, mà là không để Trung Đông quyết định chiến lược toàn cầu của mình.

Với Bắc Kinh, cục diện có lợi nhất chưa chắc là Mỹ thất bại quân sự ở Iran, mà là Mỹ dù không thất bại vẫn bị chiến tranh kìm chân lâu dài, không thể dồn đủ nguồn lực và sự chú ý cho khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương.

Đó mới là điều mà các nhà hoạch định chính sách Mỹ cần suy nghĩ nghiêm túc nhất, đằng sau lời cảnh báo của ông Esper.