Không hiến tạng không có nghĩa là không nhân văn

Nói cách khác, trách nhiệm với cộng đồng không chỉ nằm ở những hành động mang tính hy sinh hay đóng góp trực tiếp, mà còn thể hiện qua việc mỗi người biết kiểm soát hành vi của mình, không gây tổn hại đến sức khỏe và sự an toàn của những người xung quanh.

Vậy tại sao khi bàn về trách nhiệm đối với sự sống, chúng ta đôi khi lại thu hẹp khái niệm nhân văn vào một hành động duy nhất là hiến tạng?

Trong những cuộc thảo luận về hiến tạng, một lập luận thường được đưa ra là hiến tạng có thể cứu sống nhiều người, vậy tại sao chúng ta không lựa chọn hiến tặng khi qua đời? Thậm chí, đôi khi việc không muốn hiến tạng còn bị nhìn nhận như một biểu hiện của sự ích kỷ, thiếu lòng nhân ái hoặc chưa có ý thức vì cộng đồng.

Nhưng có một vấn đề cần được nhìn nhận độc lập: Liệu việc một người không muốn hiến tạng có đồng nghĩa với việc họ thiếu tính nhân văn?

Câu hỏi này không nhằm phủ nhận nhu cầu ghép tạng, cũng không nhằm đánh giá lựa chọn của những người hiến tạng. Nó liên quan đến một nguyên tắc căn bản hơn: quyền tự quyết của mỗi con người đối với chính cơ thể mình.

Cơ thể con người không phải là tài sản xã hội

Một trong những nguyên tắc quan trọng của đạo đức y học hiện đại là quyền tự quyết. Mỗi cá nhân có quyền đưa ra quyết định liên quan đến cơ thể mình, sau khi được cung cấp thông tin đầy đủ và không bị cưỡng ép.

Nguyên tắc này không chỉ áp dụng trong điều trị bệnh, mà còn có ý nghĩa đối với các quyết định liên quan đến hiến mô, tạng.

Cơ thể con người không trở thành tài sản chung chỉ vì một người đã qua đời. Việc một bộ phận cơ thể có thể được sử dụng để cứu sống người khác không đồng nghĩa với việc xã hội mặc nhiên có quyền sử dụng bộ phận ấy.

Một người có thể không muốn cơ thể mình bị can thiệp sau khi chết. Họ có thể có những quan niệm riêng về sự toàn vẹn của thân thể, tín ngưỡng, văn hóa, phong tục hoặc đơn giản là mong muốn cá nhân.

Đặc biệt, cần tránh việc đánh đồng quyền từ chối với sự thiếu hiểu biết. Có những lo ngại xuất phát từ thông tin chưa đầy đủ, nhưng cũng có những băn khoăn liên quan đến niềm tin, tính minh bạch và sự an toàn của hệ thống y tế. Chúng cần được giải đáp bằng thông tin và cơ chế bảo đảm, thay vì bằng những lời phán xét đạo đức.

Cứu một người không có nghĩa là yêu cầu người khác phải hy sinh

Trong ghép tạng, chúng ta thường nhìn thấy nhu cầu của người nhận những bệnh nhân suy thận phải lọc máu kéo dài, người suy gan không còn nhiều lựa chọn điều trị, hay những bệnh nhân suy tim đang chờ đợi một cơ hội sống.

Những hoàn cảnh ấy đặt ra yêu cầu phát triển hệ thống hiến và ghép tạng. Nhưng cần phân biệt giữa quyền được tiếp cận điều trị của người bệnh và quyền tự quyết của người có thể trở thành người hiến.

Một người bệnh có quyền được chăm sóc, điều trị và tiếp cận nguồn tạng hiến theo các nguyên tắc công bằng. Tuy nhiên, nhu cầu được cứu sống của họ không tự động tạo ra nghĩa vụ phải hiến tạng cho bất kỳ cá nhân nào khác.

Nếu lấy lợi ích của người nhận làm căn cứ để gây áp lực lên người hiến, chúng ta sẽ phải đối diện với một vấn đề đạo đức. Phải chăng quyền lợi của người này có thể được đặt cao hơn quyền tự quyết của người khác?

Trong y học, mục tiêu điều trị không thể tách rời những giới hạn đạo đức. Một kết quả có lợi không thể tự nó hợp thức hóa mọi phương tiện được sử dụng để đạt được kết quả đó.

Trách nhiệm với sức khỏe người khác không chỉ nằm ở việc hiến tạng

Có một khía cạnh khác thường ít được nhắc đến khi bàn về lòng nhân ái và trách nhiệm cộng đồng: con người không chỉ bảo vệ sức khỏe, sự sống của người khác bằng cách trao đi một phần cơ thể mình. Trên thực tế, chúng ta có thể thực hiện điều đó ngay trong những hành vi và lựa chọn thường ngày.

Một người kinh doanh có trách nhiệm sẽ không sản xuất, buôn bán thực phẩm bẩn, hàng giả hoặc những sản phẩm gây nguy hại cho sức khỏe người tiêu dùng. Một người hút thuốc có ý thức sẽ không hút thuốc ở nơi công cộng, tránh gây ảnh hưởng đến những người xung quanh. Một người tham gia giao thông sẽ không lái xe khi đã uống rượu bia. Một cơ sở sản xuất có trách nhiệm sẽ không vì lợi nhuận mà xả thải gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Một người kinh doanh có trách nhiệm sẽ không sản xuất, buôn bán thực phẩm bẩn, hàng giả hoặc những sản phẩm gây nguy hại cho sức khỏe người tiêu dùng. Đây không phải vấn đề nhỏ. Riêng năm 2024, Việt Nam ghi nhận 131 vụ ngộ độc thực phẩm, khiến 4.796 người mắc và 21 người tử vong.

Một người hút thuốc có ý thức sẽ không hút thuốc nơi công cộng, tránh gây ảnh hưởng đến những người xung quanh. Theo WHO, phơi nhiễm khói thuốc thụ động khiến khoảng 1,3 triệu người tử vong mỗi năm trên toàn thế giới.

Một người tham gia giao thông sẽ không lái xe khi đã uống rượu bia. Năm 2024, Việt Nam ghi nhận 23.484 vụ tai nạn giao thông, làm 10.944 người tử vong.

Một cơ sở sản xuất có trách nhiệm sẽ không vì lợi nhuận mà xả thải gây ô nhiễm môi trường. Theo WHO, ô nhiễm không khí có liên quan đến ít nhất 70.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam.

Đó không phải những hành động mang tính hy sinh lớn lao, nhưng lại có ý nghĩa thiết thực trong việc ngăn ngừa bệnh tật, tai nạn và bảo vệ tính mạng con người.

Thậm chí, có thể nói trách nhiệm với sức khỏe người khác trước hết nằm ở việc không gây tổn hại cho họ bằng những hành vi thiếu trách nhiệm của chính mình.

Một xã hội khỏe mạnh không chỉ cần những người sẵn sàng hiến tạng, mà còn cần những người không đầu độc thực phẩm, không gây ô nhiễm môi trường, không xâm phạm sức khỏe cộng đồng và biết tôn trọng sự an toàn của người khác.

Vì vậy, không thể thu hẹp khái niệm nhân văn vào một hành động duy nhất là hiến tạng. Mỗi người có thể đóng góp cho sự sống và sức khỏe của cộng đồng bằng nhiều cách khác nhau, từ những việc nhỏ nhất trong đời sống đến những trách nhiệm lớn hơn trong nghề nghiệp và xã hội.

Không nhất thiết phải trao đi một phần cơ thể mới được xem là sống có trách nhiệm với người khác. Đôi khi, chỉ cần không gây tổn hại đến sức khỏe và sự an toàn của những người xung quanh cũng đã là một biểu hiện của trách nhiệm xã hội.

Một xã hội nhân văn có cần tất cả mọi người phải lựa chọn giống nhau?

Có một nghịch lý trong cách chúng ta đôi khi nói về lòng nhân ái: chúng ta đề cao sự tự nguyện, nhưng lại dễ dàng phán xét những người không tự nguyện.

Nếu một người đồng ý hiến tạng, đó là quyết định của họ. Nếu một người không đồng ý, đó cũng là quyết định cần được xem xét trên cơ sở quyền cá nhân và quy định pháp luật.

Chúng ta có thể xây dựng hệ thống minh bạch để tạo niềm tin và tạo điều kiện cho những người có nguyện vọng hiến tạng thực hiện quyết định của mình.

Nhưng không nên biến việc hiến tạng thành một tiêu chuẩn để đánh giá phẩm chất đạo đức của con người.

Sự tôn trọng quyền con người phải được duy trì cả trong những trường hợp chúng ta không đồng tình với quyết định của người khác.

Bởi lẽ, nhân văn không chỉ thể hiện ở cách chúng ta quan tâm đến những người đang cần được giúp đỡ, mà còn ở cách chúng ta tôn trọng giới hạn, quyền lợi và sự lựa chọn của mỗi cá nhân.

Không hiến tạng không có nghĩa là không nhân văn. Không muốn trao đi một phần cơ thể mình không đồng nghĩa với việc phủ nhận giá trị sự sống của người khác. Và quyền từ chối cũng cần được tôn trọng như quyền tự nguyện đồng ý.

Có lẽ, điều quan trọng không phải là làm sao để tất cả mọi người đều đưa ra cùng một lựa chọn, mà là xây dựng một xã hội trong đó con người biết tôn trọng quyền của nhau, có trách nhiệm với sức khỏe cộng đồng và không bị phán xét chỉ vì đã đưa ra một quyết định chính đáng đối với cơ thể mình.