AI lần đầu giải mã thành công cuộn giấy Herculaneum bị cháy 2.000 năm

Sau hơn 2 thiên niên kỷ được xem là “không thể đọc”, các cuộn giấy Herculaneum bị than hóa trong vụ phun trào núi lửa Vesuvius năm 79 sau Công nguyên đã lần đầu tiên được giải mã nhờ trí tuệ nhân tạo (AI), mở ra triển vọng phục hồi kho tri thức quý giá còn sót lại từ thế giới cổ đại.

Bước đột phá được công bố bởi Giáo sư Brent Seales thuộc Đại học Kentucky cùng EduceLab, Viện Pháp và nhóm tổ chức cuộc thi Vesuvius Challenge. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng công nghệ quét CT độ phân giải cao kết hợp thuật toán AI để “mở” các cuộn giấy theo phương pháp kỹ thuật số mà không cần làm hỏng hiện vật.

Kết quả đầu tiên cho thấy AI đã nhận diện thành công từ tiếng Hy Lạp “πορφύρας” (porphyras), có nghĩa là “màu tím”, “thuốc nhuộm màu tím” hoặc “y phục màu tím”. Đây là lần đầu tiên một từ hoàn chỉnh được đọc từ bên trong một cuộn giấy Herculaneum vẫn còn nguyên vẹn.

Giáo sư Brent Seales cho biết những văn bản này được con người viết vào thời kỳ Đế chế La Mã còn hưng thịnh, khi nhiều nền văn minh trên thế giới vẫn chưa được khám phá. Phần lớn tài liệu của giai đoạn đó đã biến mất, trong khi thư viện Herculaneum là bộ sưu tập duy nhất còn được bảo tồn gần như nguyên vẹn.

Hai thí sinh của cuộc thi Vesuvius Challenge là Luke Farritor, thực tập sinh của SpaceX, và nghiên cứu sinh Youssef Nader đã độc lập phát hiện cùng một từ trên cuộn giấy bằng các mô hình học máy do họ phát triển. Cả 2 sau đó được trao giải “First Letters Prize” vì đã thành công trong việc nhận diện những ký tự đầu tiên trên các cuộn giấy cổ.

Các chuyên gia nghiên cứu giấy cói sau đó đã xác nhận tính chính xác của những ký tự mà AI phục hồi. Theo Giáo sư Federica Nicolardi thuộc Đại học Napoli Federico II, ý nghĩa lớn nhất không nằm ở việc đọc được một từ riêng lẻ, mà ở chỗ công nghệ đã chứng minh con người có thể khôi phục toàn bộ nội dung các cuộn giấy vốn bị khóa kín suốt hơn 2.000 năm.

Các cuộn giấy Herculaneum được phát hiện vào thế kỷ XVIII trong một biệt thự La Mã bị chôn vùi dưới tro núi lửa gần thành phố Pompeii. Giới khảo cổ tin rằng đây từng là thư viện của một chính khách La Mã, nhiều khả năng là Lucius Calpurnius Piso Caesoninus – cha vợ của Julius Caesar. Hiện vẫn còn hơn 600 cuộn giấy chưa từng được mở.

Các nhà nghiên cứu xác định nội dung của cuộn giấy là một chuyên luận triết học về đạo đức, nghệ thuật và cách ứng xử của con người, được biên soạn vào khoảng thế kỷ III–II trước Công nguyên (khoảng năm 300–200 TCN). Đây cũng được xem là cuộn giấy Herculaneum cổ nhất từng được giải mã thành công.

Bản thảo mang đậm tư tưởng của trường phái Khắc kỷ, trong đó đề cập đến khái niệm “horme” (xung động hay động lực nội tâm), nhấn mạnh rằng nếu con người không biết kiểm soát những ham muốn và cảm xúc của mình, họ sẽ dễ bị dẫn dắt bởi các dục vọng có hại và đánh mất mục tiêu sống.

Ngoài ra, văn bản còn nhắc đến khái niệm “phronesis” – tức trí tuệ thực tiễn, một trong những đức tính quan trọng nhất của triết học Khắc kỷ, giúp con người đưa ra những quyết định đúng đắn dựa trên lý trí và đạo đức.

Trong quá trình giải mã, các chuyên gia cũng đọc được một đoạn văn đáng chú ý: “Chúng ta có thể tìm kiếm sự hiểu biết về một điều gì đó, nhưng sẽ không bao giờ thực sự nắm bắt được nó nếu rời xa chính bản thân mình và bản chất vốn có của mình.” Đoạn trích này được cho là phản ánh quan điểm của các triết gia Hy Lạp cổ đại về việc con người phải thấu hiểu chính mình trước khi có thể lĩnh hội chân lý.

Hành trình giải mã bắt đầu từ năm 2002 khi Giáo sư Seales đề xuất ý tưởng “mở cuộn giấy ảo”. Sau hơn 2 thập kỷ nghiên cứu, nhóm của ông đã phát triển hệ thống quét CT, phần mềm Volume Cartographer cùng các thuật toán AI có khả năng phát hiện loại mực carbon gần như vô hình trong ảnh X-quang.

Tháng 3/2023, cuộc thi Vesuvius Challenge với tổng giải thưởng 1 triệu USD được phát động nhằm huy động các nhà nghiên cứu trên toàn thế giới cùng phát triển công nghệ giải mã. Chỉ sau sáu tháng, AI đã đạt được cột mốc lịch sử khi lần đầu đọc thành công chữ viết bên trong các cuộn giấy còn niêm phong.

Nhóm nghiên cứu kỳ vọng công nghệ này sẽ sớm giúp giải mã toàn bộ hơn 600 cuộn giấy Herculaneum còn lại. Nếu thành công, đây được đánh giá sẽ là một trong những khám phá khảo cổ và văn hóa quan trọng nhất của thế kỷ XXI, mang đến cơ hội phục hồi những tác phẩm triết học, văn học và lịch sử đã thất truyền suốt gần 2.000 năm.