Cách bấm huyệt giúp cải thiện 7 vấn đề sức khỏe thường gặp

Phương pháp bấm huyệt hoạt động bằng cách điều hòa và phân bổ lại dòng năng lượng trong cơ thể, giúp cơ thể khôi phục trạng thái cân bằng tự nhiên.

Khi cậu con trai nhỏ của Kuo-Pin Wu bất ngờ tái nhợt ở ghế sau xe—chóng mặt, buồn nôn và gần như sắp nôn—thì xung quanh lại không có hiệu thuốc nào.

“Cháu nói rằng bị say xe”, ông Wu, một bác sĩ Trung y với 20 năm kinh nghiệm và là giám đốc phòng khám Trung y Xinyitang tại Đài Loan, chia sẻ với The Epoch Times. “Tôi cúi xuống và ấn vào một huyệt đạo trên bàn chân của cháu. Vùng đó rất căng, giống như có một nút thắt. Sau vài phút xoa bóp nhẹ nhàng, cảm giác buồn nôn và chóng mặt biến mất, sắc mặt cháu cũng hồng hào trở lại”.

“Toàn bộ quá trình chỉ mất chưa đầy ba phút”.

Huyệt đạo mà ông tác động chỉ là một trong rất nhiều huyệt được sử dụng trong Trung y nhằm nhanh chóng làm dịu dạ dày và khôi phục sự cân bằng bên trong cơ thể.

Vậy chính xác điều gì xảy ra khi bấm các huyệt đạo? Và liệu có cơ sở khoa học nào chứng minh hiệu quả của phương pháp này hay không?

Bấm huyệt hoạt động như thế nào?

Theo quan điểm của Trung y, cơ thể được đan xen bởi một mạng lưới vô hình gọi là hệ thống kinh lạc. Mạng lưới này kết nối các cơ quan nội tạng với bề mặt cơ thể, đồng thời đóng vai trò như một “xa lộ” vận chuyển hai yếu tố quan trọng: khí — nguồn năng lượng sống và động lực vận hành cơ thể; cùng với huyết — chất dinh dưỡng nuôi dưỡng mọi mô và chức năng của cơ thể.

Dọc theo các đường kinh lạc là những huyệt đạo, những “trung tâm” chức năng nhỏ có thể được kích thích bằng kim châm (châm cứu) hoặc bằng lực ấn (bấm huyệt) để tác động đến sự lưu thông của khí và huyết.

Khi khí và huyết mất cân bằng—quá tập trung ở một khu vực hoặc bị tắc nghẽn ở nơi khác—các triệu chứng sẽ xuất hiện. Mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, cảm giác tức ngực hoặc đau mạn tính đều có thể phản ánh sự mất cân bằng bên trong cơ thể.

Bác sĩ Trung y Yingta Lee giải thích khái niệm này bằng một hình ảnh đơn giản: “Hãy tưởng tượng một con thuyền chở 100 hành khách. Nếu 90 người cùng dồn về phía mũi thuyền, con thuyền sẽ chúi về phía trước. Khi mọi người phân tán đều trở lại, con thuyền sẽ ổn định hơn. Bấm huyệt cũng hoạt động theo cách tương tự—bằng cách tái phân bố khí và huyết để cơ thể lấy lại trạng thái cân bằng”.

Các huyệt đạo thường nằm ở những vùng tập trung nhiều dây thần kinh, mạch máu và mô liên kết. Việc tác động lên các huyệt này có thể:

• Điều hòa hệ thần kinh tự chủ, giúp cơ thể chuyển từ trạng thái “chiến đấu hoặc bỏ chạy” sang trạng thái “nghỉ ngơi và tiêu hóa”.
• Cải thiện tuần hoàn vi mạch.
• Tác động đến các đường dẫn truyền cảm giác đau trong não và tủy sống.

Bà Grace Zhang, bác sĩ Trung y và chuyên gia châm cứu được cấp phép tại Trung tâm Y tế Northern ở New York, chia sẻ với The Epoch Times: “Theo góc nhìn của y học hiện đại, bấm huyệt giúp điều hòa hệ thần kinh tự chủ. Khi các huyệt đạo cụ thể được tác động, nhiều người nhận thấy cơ thể dần thư giãn hơn và tâm trạng cũng trở nên tích cực hơn. Điều này xảy ra vì việc kích hoạt hệ thần kinh phó giao cảm (hệ thống nghỉ ngơi và tiêu hóa) giúp cải thiện tuần hoàn máu và khởi động phản ứng thư giãn tự nhiên của cơ thể”.

Kinh mạch có thực sự tồn tại không?

Kinh mạch không thể được nhìn thấy trực tiếp như động mạch hay tĩnh mạch, vì vậy điều này từ lâu đã làm dấy lên nhiều hoài nghi. Tuy nhiên, các phương pháp chẩn đoán hình ảnh mới đang cho thấy những kết quả khá thú vị.

Trong một nghiên cứu năm 2021, các nhà nghiên cứu từ trường y Harvard và Viện hàn lâm khoa học Y học cổ truyền Trung Quốc đã tiêm thuốc nhuộm huỳnh quang vào các huyệt thuộc kinh tâm bào. Thuốc nhuộm từ từ di chuyển dọc theo một đường phù hợp với lộ trình kinh mạch được mô tả trong y học cổ truyền ở phần lớn những người tham gia nghiên cứu — hiện tượng này không xuất hiện khi thuốc nhuộm được tiêm vào những vị trí lân cận nhưng không phải huyệt đạo.

Các nhà nghiên cứu viết rằng: “Những đường đi này không thể được giải thích bằng hệ mạch máu hay hệ bạch huyết”. Thay vào đó, chúng dường như di chuyển theo các tuyến tính tương tự như những đường kinh mạch.

Bấm huyệt trong cuộc sống hằng ngày

Việc học một vài huyệt đạo quan trọng có thể biến đôi bàn tay của bạn thành một bộ dụng cụ chăm sóc sức khỏe đơn giản, giúp hỗ trợ xử lý các triệu chứng thông thường, không khẩn cấp.

1. Làm dịu dạ dày và đường tiêu hóa

Buồn nôn rất dễ điều trị bằng phương pháp bấm huyệt. Cả Trung y lẫn các nghiên cứu hiện đại đều cho thấy rằng một số huyệt đạo nhất định có thể nhanh chóng làm dịu dạ dày và điều hòa tín hiệu liên lạc giữa ruột và não. Những vùng cơ thể cảm thấy đau hoặc căng bất thường có thể là dấu hiệu của sự mất cân bằng, và việc ấn nhẹ nhàng, đều đặn thường là phương pháp hiệu quả nhất.

Huyệt Công tôn

Công Tôn là huyệt mà ông Wu đã bấm trên bàn chân của con trai mình khi cậu bé cảm thấy khó chịu. Khi bấm vào huyệt này, ông nhận thấy vị trí đó căng cứng bất thường, cho thấy cơ thể đang mất cân bằng. Việc xoa bóp nhẹ nhàng huyệt đạo này có thể giúp giải tỏa sự ứ trệ, khôi phục sự lưu thông thông suốt của khí huyết và nhanh chóng làm giảm các triệu chứng khó chịu.

Vị trí: Ở mặt trong của bàn chân. Từ khớp ngón chân cái đi về phía sau, huyệt nằm trong một chỗ lõm nhỏ ở phía trước và phía dưới xương bàn chân thứ nhất.

Tác dụng chính

• Giảm buồn nôn, say tàu xe và say xe hơi
• Giảm đầy bụng, khó chịu ở bụng
• Hỗ trợ chức năng tiêu hóa

Huyệt Nội quan

Nội Quan là một trong những huyệt chống buồn nôn được nghiên cứu nhiều nhất. Một nghiên cứu ngẫu nhiên trên các bệnh nhân phẫu thuật phụ khoa cho thấy việc bấm huyệt Nội Quan giúp giảm đáng kể tình trạng buồn nôn và nôn sau phẫu thuật, đồng thời cải thiện cảm giác dễ chịu của người bệnh so với nhóm đối chứng.

Các tổng quan hệ thống và phân tích gộp cũng cho thấy việc kích thích huyệt này có thể làm giảm buồn nôn và nôn liên quan đến hóa trị hoặc sau phẫu thuật. Nhiều loại vòng đeo tay chống say tàu xe hiện nay cũng được thiết kế để tạo áp lực lên chính huyệt này.

Vị trí: Ở mặt trong cẳng tay, cách nếp gấp cổ tay khoảng ba bề rộng ngón tay, nằm giữa hai gân nổi rõ.

Tác dụng chính

• Giảm buồn nôn, nôn và say tàu xe
• Giảm cảm giác tức ngực và hồi hộp, đánh trống ngực
• Làm dịu lo âu và các triệu chứng khó chịu ở dạ dày liên quan đến căng thẳng, stress.

2. Giảm đau đầu

Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy những phác đồ châm cứu có sử dụng huyệt Bách Hội có thể giúp giảm tần suất xuất hiện cũng như mức độ nghiêm trọng của chứng đau nửa đầu  và đau đầu do căng thẳng, so với châm cứu giả hoặc các phương pháp điều trị thông thường.

Huyệt Bách hội

Bách Hội là một huyệt rất quan trọng nằm trên đỉnh đầu, được xem là nơi giao nhau của các kinh mạch dương trong cơ thể. Huyệt này được sử dụng rộng rãi trong các phác đồ châm cứu điều trị đau đầu và các vấn đề liên quan đến thần kinh. Huyệt Bách Hội cũng rất hữu ích khi bạn muốn giữ sự tỉnh táo và đầu óc minh mẫn.

Vị trí: Nằm ở đỉnh đầu, tại điểm giao nhau giữa đường giữa cơ thể và đường nối hai đỉnh vành tai. Khi sờ vào thường cảm nhận được một chỗ lõm nhẹ.

Tác dụng chính

• Giúp giảm đau đầu và chóng mặt
• Tăng sự tỉnh táo, giúp đầu óc minh mẫn hơn

3. Khôi phục sự tỉnh táo

Trong Trung y, huyệt Bách Hội và huyệt Kiên Tỉnh được xem là một cặp huyệt có mối liên hệ với nhau về mặt năng lượng — một huyệt ở “phía trên”, một huyệt ở “phía dưới”.

Lee chia sẻ với The Epoch Times: “Khi kích thích huyệt Bách Hội, khí sẽ đi lên; khi bấm huyệt Kiên Tỉnh, khí sẽ đi xuống. Việc tác động đồng thời lên cả hai huyệt giống như mở cả hai đầu của một mạch điện — nhờ đó năng lượng có thể lưu thông và ý thức trở nên minh mẫn hơn”.

Huyệt Kiên Tỉnh

Huyệt Kiên Tỉnh nằm ở điểm cao nhất của vai, trong một chỗ lõm nhỏ giống như một cái giếng.

Lee cười và kể rằng trong các bộ phim võ thuật, người ta thường thấy cảnh một nhân vật bị đánh bằng cạnh bàn tay vào vai rồi ngất xỉu. Ông giải thích: “Khi huyệt Kiên Tỉnh bị tác động mạnh, khí có thể đột ngột đi xuống, làm lượng máu lên não giảm trong thời gian ngắn, từ đó dẫn đến mất ý thức tạm thời”.

Vị trí: Nằm ở giữa vai, trên đường nối từ đốt sống cổ nổi rõ nhất ở phía sau gáy đến mỏm ngoài của vai.

Tác dụng chính

• Giúp giảm căng cứng vùng cổ và vai
• Hỗ trợ khôi phục sự tỉnh táo, giảm buồn ngủ và mệt mỏi
• Giúp điều hòa, khai thông tình trạng khí bị “‘ứ trệ” ở phần trên cơ thể

Lưu ý: Do việc kích thích mạnh huyệt này có thể gây co bóp tử cung, các tài liệu Trung y truyền thống khuyến cáo phụ nữ mang thai nên tránh bấm hoặc vỗ mạnh vào huyệt Kiên Tỉnh.

4. Hỗ trợ cải thiện mất ngủ

Huyệt Thần Môn — một chỗ lõm nhỏ ở mặt trong cổ tay — là một huyệt quan trọng thường được sử dụng để hỗ trợ điều trị mất ngủ.

Một nghiên cứu theo dõi dài hạn trên những người sống tại các cơ sở chăm sóc dài ngày cho thấy việc bấm huyệt Thần Môn giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ và làm giảm tình trạng mất ngủ. Hiệu quả này còn kéo dài trong nhiều tuần sau khi kết thúc điều trị. Một tổng quan hệ thống các thử nghiệm ngẫu nhiên cũng kết luận rằng việc kích thích huyệt Thần Môn có vẻ là một phương pháp hiệu quả và an toàn trong việc hỗ trợ cải thiện chứng mất ngủ.

Huyệt Thần môn

Thần Môn được xem là “cánh cổng” nơi khí của kinh Tâm đi vào và đi ra. Vì huyệt này có tác dụng làm dịu tinh thần và ổn định tâm trí, nên được đặt tên là “Thần Môn”.

Vị trí: Nằm trên nếp gấp cổ tay, phía ngón út. Huyệt ở trong một chỗ lõm nhỏ ngay phía trong gân, thẳng hàng với khoảng giữa ngón út và ngón áp út.

Tác dụng chính

• Giúp cải thiện mất ngủ
• Làm dịu tinh thần, giảm căng thẳng và lo âu

5. Giảm mỏi mắt

Wu cho biết việc bấm huyệt và xoa bóp nhẹ nhàng quanh mắt có thể rất hiệu quả trong việc giảm cảm giác khó chịu ở mắt.

Mỏi mắt thường không xuất phát từ một huyệt đạo duy nhất. Việc nhìn màn hình trong thời gian dài có thể làm căng các cơ, dây thần kinh và ảnh hưởng đến tuần hoàn máu xung quanh toàn bộ hốc mắt. Vì vậy, Trung y thường tác động lên nhiều vị trí khác nhau quanh mắt để giúp tăng lưu thông máu và thư giãn vùng này. Khi thực hiện, nên dùng phần đầu ngón tay xoa theo chuyển động tròn nhẹ nhàng tại mỗi vị trí trong khoảng 30–60 giây.

Wu cho biết: “Nhiều người ấn quá mạnh. Các mô xung quanh mắt rất mỏng manh và nhạy cảm. Dùng lực quá mạnh có thể làm tăng sự căng thẳng thay vì giúp giảm bớt. Những động tác xoay tròn nhẹ nhàng thường mang lại hiệu quả tốt nhất”.

Wu còn gợi ý một cách đơn giản hơn: “Bạn không cần phải ghi nhớ từng huyệt đạo cụ thể. Chỉ cần xoa bóp chậm rãi quanh hốc mắt theo những vòng tròn nhỏ, theo cả chiều kim đồng hồ và ngược chiều kim đồng hồ, thường đã đủ để giảm mỏi mắt và giúp mắt cảm thấy dễ chịu hơn”.

Huyệt Thừa khấp

Vị trí: Nằm ngay bên dưới đồng tử, trong một hõm nhỏ dọc theo xương hốc mắt khi mắt nhìn thẳng về phía trước.

Tác dụng chính: Thúc đẩy lưu thông máu quanh mắt

Huyệt Tinh minh

Vị trí

Nằm gần khóe mắt trong, hơi phía trên góc trong của mắt, trong một chỗ lõm nhỏ của xương hốc mắt.

Tác dụng chính

• Giảm mỏi và đau nhức mắt
• Hỗ trợ cải thiện tình trạng nhìn mờ và cận thị giai đoạn sớm

Huyệt Toản trúc

Vị trí: Ở chỗ lõm phía trong khóe lông mày.

Tác dụng chính

• Giảm mỏi mắt và đau đầu vùng trán
• Làm dịu cảm giác căng tức ở vùng chân mày

Huyệt Ty trúc không

Vị trí: Ở chỗ lõm phía ngoài cùng của lông mày.

Tác dụng chính

• Giảm khô mắt, mỏi mắt và nhìn mờ
• Giảm đau đầu vùng thái dương và cảm giác chóng mặt

6. Giảm mệt mỏi

Trong Trung y, nguyên khí được xem là nguồn năng lượng sống sâu xa và căn bản nhất của cơ thể — là nguồn cung cấp năng lượng cho mọi hoạt động sinh lý. Có hai huyệt quan trọng nằm ở vùng bụng dưới được xem như những “cổng nạp năng lượng” cho hệ thống này. 

Huyệt Quan nguyên

Vị trí: Nằm trên đường giữa bụng, cách rốn khoảng bốn bề rộng ngón tay về phía dưới.

Tác dụng chính

• Tăng cường nguyên khí và sức sống của cơ thể
• Giúp làm ấm cơ thể và hỗ trợ chức năng tiêu hóa

Huyệt Khí hải

Vị trí: Nằm trên đường giữa bụng, cách rốn khoảng hai bề rộng ngón tay về phía dưới.

Tác dụng chính

• Hỗ trợ tăng cường năng lượng, đặc biệt ở những người bị mệt mỏi kéo dài
• Điều hòa sự vận hành của khí ở vùng bụng

Zhang khuyến nghị xoa bóp vùng bụng dưới bằng những động tác chậm và nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ, phù hợp với hướng vận động tự nhiên của ruột.

7. Làm dịu đôi chân mệt mỏi

Sau khi tập thể dục, leo núi hoặc đi bộ trong thời gian dài, nhiều người thường có thói quen chườm đá để giảm đau nhức. Tuy nhiên, chuyên gia Trung y Ye Qi-min chia sẻ với The Epoch Times rằng trong những trường hợp khí huyết bị ứ trệ, hơi lạnh có thể làm các triệu chứng trở nên nặng hơn. Nguyên nhân là vì lạnh làm co mạch, cản trở lưu thông tuần hoàn và khiến tình trạng ứ trệ bị giữ lại trong các mô cơ thể. 

Thay vì chườm lạnh, ông thường sử dụng bấm huyệt kết hợp với nhiệt ấm nhẹ để thúc đẩy tuần hoàn máu  và làm giảm cảm giác đau nhức, mỏi cơ.

Huyệt Dũng tuyền

Vị trí: Nằm ở lòng bàn chân. Khi co nhẹ các ngón chân, huyệt nằm trong một chỗ lõm ở điểm giao giữa 1/3 trước và 2/3 sau của lòng bàn chân.

Tác dụng chính

• Giảm mệt mỏi và cảm giác nặng chân
• Giảm sưng và đau nhức ở chân
• Giúp thư giãn tinh thần và hỗ trợ giấc ngủ

Huyệt Thừa sơn

Vị trí: Nằm ở mặt sau cẳng chân, trong chỗ lõm hình chữ V ngay dưới phần bắp chân nổi lên khi duỗi thẳng chân hoặc nhón gót.

Tác dụng chính

• Giảm căng cứng và chuột rút ở bắp chân
• Thúc đẩy lưu thông khí huyết ở chân

Huyệt Ủy trung

Vị trí: Nằm ở chính giữa nếp gấp phía sau đầu gối, tại điểm lõm sâu nhất của nếp gấp phía sau đầu gối.

Tác dụng chính

• Giúp cải thiện tình trạng ứ trệ huyết ở chân
• Giảm căng cứng nhóm cơ phía sau đùi

Ye thường kết hợp bấm huyệt với hơi nóng từ máy sấy tóc. Cách này có ưu điểm là làm ấm được một vùng rộng hơn nếu bạn khó xác định chính xác vị trí huyệt.

Ông cho biết: “Máy sấy tóc có thể tạo ra hiệu ứng làm ấm tương tự như cứu ngải (liệu pháp dùng nhiệt từ ngải cứu khô). Hãy giữ luồng hơi nóng ổn định tại vị trí cần tác động, thay vì di chuyển qua lại liên tục. Đồng thời luôn kiểm tra nhiệt độ bằng tay trước. Đối với người lớn tuổi có tuần hoàn kém, nên làm ấm qua lớp quần áo để tránh bị bỏng”.

Cách thực hiện bấm huyệt

Bấm huyệt hiệu quả nhất khi được xem như một cách giao tiếp với cơ thể, chứ không phải dùng lực mạnh. Mục tiêu không phải là chịu đau, mà là nhẹ nhàng thúc đẩy tuần hoàn, thư giãn cơ thể và giúp hệ thần kinh cân bằng hơn.

Trước khi bắt đầu, hãy ngồi hoặc nằm ở tư thế thoải mái, hít thở chậm vài lần và thả lỏng cơ thể. Trạng thái thư giãn sẽ giúp cơ thể đáp ứng với bấm huyệt tốt hơn.

Việc lựa chọn kỹ thuật phụ thuộc vào triệu chứng và vùng cơ thể được tác động. Với những vùng nhạy cảm như mặt, mắt hoặc bụng, các động tác nhẹ thường hiệu quả hơn. Đối với tình trạng căng cơ sâu hoặc cứng khớp kéo dài, có thể sử dụng lực mạnh hơn nhưng vẫn phải trong ngưỡng dễ chịu.

Các kỹ thuật cơ bản

• Xoa: Đặt ngón tay hoặc lòng bàn tay lên huyệt rồi xoay tròn chậm và nhẹ. Kĩ thuật xoa huyệt giúp thư giãn, giảm căng thẳng, mỏi mắt và khó chịu vùng bụng
• Day: Dùng đầu ngón tay hoặc khớp ngón tay tạo áp lực sâu và ổn định. Kĩ thuật day phù hợp với triệu chứng  căng cơ, căng cứng cổ vai gáy, tình trạng cứng cơ kéo dài
• Bóp nhẹ: Dùng ngón cái và ngón trỏ hoặc ngón giữa kẹp nhẹ vào huyệt. Phương pháp này tạo ra sự kích thích vừa phải và thường được sử dụng để cải thiện tình trạng tuần hoàn máu chậm hoặc mệt mỏi.
• Ấn bằng móng tay: Dùng mép móng tay tạo kích thích ngắn và chính xác. Kỹ thuật này chỉ nên dùng hạn chế, chủ yếu để giúp tỉnh táo nhanh, kích thích mạnh tại vùng khí huyết ứ trệ. Không nên áp dụng cho các vùng nhạy cảm.

Mỗi kỹ thuật nên thực hiện khoảng 3–5 giây và lặp lại 3–5 lần. Sử dụng lực chậm và đều. Cảm giác lý tưởng là hơi ê tức dễ chịu, không phải đau nhói.

Cảm giác hơi đau nhẹ, ấm lên, nặng hoặc tê nhẹ là bình thường và thường được xem là dấu hiệu tốt. Theo Trung y, một huyệt đau khi ấn vào thường cho thấy khu vực đó đang mất cân bằng.

Trong lúc bấm huyệt, hãy thở tự nhiên và thả lỏng các cơ xung quanh.

Nếu bấm huyệt vài phút mà tình trạng không cải thiện, có thể bạn đang tác động sai huyệt hoặc vấn đề cần được đánh giá bởi nhân viên y tế. Nếu hiệu quả giảm dần sau nhiều lần thực hiện, đó có thể là dấu hiệu kích thích quá mức. Khi đó nên để vùng đó nghỉ ngơi hoặc chuyển sang huyệt khác.

Khi nào tránh bấm huyệt

Trong một số trường hợp, cần thận trọng hoặc tránh bấm huyệt hoàn toàn:

• Da bị nhiễm trùng, viêm hoặc có vết thương hở tại vị trí tác động
• Cơ thể quá suy nhược hoặc đang nhịn đói kéo dài
• Có xu hướng chảy máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông máu
• Mắc các bệnh viêm hệ thống hoặc bệnh tự miễn nghiêm trọng (chỉ nên thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia)
• Phụ nữ mang thai nên tránh kích thích mạnh các huyệt: Kiên Tỉnh, Quan Nguyên, Khí Hải

Một cách chăm sóc sức khỏe hàng ngày

Lee cho rằng bấm huyệt là một công cụ rất hữu ích để tự chăm sóc sức khỏe mỗi ngày.

Trung y nhấn mạnh việc duy trì sức khỏe và phòng bệnh trước khi bệnh phát sinh.

Ông nói: “Bạn không cần đợi đến khi bệnh nặng mới bắt đầu quan tâm đến sức khỏe. Chỉ cần dành vài phút mỗi ngày để điều hòa khí huyết, bạn có thể ngăn nhiều vấn đề nhỏ phát triển thành những vấn đề lớn hơn”.

Chỉ cần luyện tập một chút, những đầu ngón tay của bạn có thể trở thành chiếc cầu nối giữa trí tuệ y học cổ truyền và cuộc sống hiện đại hằng ngày.

Theo The Epoch Times

Liên Hoa biên dịch