Aspirin và ung thư đại trực tràng: Viên thuốc cũ, hy vọng mới

Aspirin — viên thuốc quen thuộc giá chỉ vài nghìn đồng — vốn nổi tiếng trong điều trị tim mạch. Nhưng trong nhiều năm qua, giới khoa học đã nhìn thấy ở nó một khả năng khác: ngăn ngừa và giảm tái phát ung thư, đặc biệt là ung thư đại trực tràng.

Từ các nghiên cứu dịch tễ học ban đầu cho thấy người dùng aspirin thường xuyên có tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng thấp hơn, cho đến những thử nghiệm lâm sàng quy mô gần đây, câu chuyện về loại thuốc này ngày càng trở nên hấp dẫn.

Không phải ai cũng được lợi

Năm 2025, phân tích thứ cấp từ thử nghiệm ASPREE (19.000 người ≥65 tuổi, uống 100 mg aspirin/ngày) cho thấy tác dụng phòng ung thư của thuốc không hoàn toàn đồng nhất.

TS. Lê Thị Phương Thảo (Đại học Monash, Úc) cho biết:

“Có sự khác biệt đáng kể trong hiệu quả giữa các nhóm bệnh nhân. Ở nhóm ‘thuận lợi về điều trị’, aspirin giúp giảm nguy cơ ung thư, nhưng ở nhóm ‘bất lợi’, nguy cơ thậm chí tăng lên”.

Điểm thú vị là nhóm hưởng lợi có tuổi cao hơn, không hút thuốc, BMI thấp, và đặc biệt là có CHIP (Clonal Hematopoiesis of Indeterminate Potential) – tình trạng đột biến gen ở tế bào gốc tạo máu, thường gặp ở người lớn tuổi. Ở những người có CHIP ≥10%, aspirin giảm nguy cơ ung thư 15% trong khi nhóm còn lại lại tăng nhẹ nguy cơ.

Gen đích mới cho aspirin

Nếu ASPREE chưa đủ chắc chắn, thì đầu năm 2025, thử nghiệm pha III ALASCCA đã mang lại những thông tin khác.

GS. Anna Martling (ĐH Karolinska, Thụy Điển) trình bày tại ASCO GI Symposium 2025 rằng aspirin liều thấp (160 mg/ngày trong 3 năm) giảm hơn 50% nguy cơ tái phát ung thư đại trực tràng ở bệnh nhân có đột biến trong con đường tín hiệu PI3K.Giáo sư Martling nhấn mạnh: “Đây là thử nghiệm đầu tiên cho thấy đột biến trong toàn bộ con đường PI3K, chứ không chỉ PIK3CA, có thể dự đoán đáp ứng với aspirin — mở rộng đáng kể nhóm bệnh nhân đích”.

Trong 626 bệnh nhân tại 33 bệnh viện Bắc Âu, aspirin giúp:

• Giảm 51% tái phát ở bệnh nhân có đột biến PIK3CA exon 9/20
• Giảm 58% tái phát ở nhóm có các đột biến khác trong PI3K/PIK3R1/PTEN

Đáng chú ý, tác dụng bảo vệ nhất quán ở cả nam, nữ, các giai đoạn I–III, có hoặc không điều trị bổ trợ, trong khi tác dụng phụ nghiêm trọng rất hiếm.

BS. Pamela Kunz (Trung tâm Ung thư Yale) gọi đây là “nghiên cứu có thể thay đổi thực hành lâm sàng”:

“Aspirin hội tụ đủ yếu tố: hiệu quả, ít rủi ro, rẻ tiền, dễ sử dụng”.

Aspirin đúng là ngăn được ung thư

Trong một bình luận trên Medscape (2025), BS. Christopher Labos viết:

“Aspirin đúng là có tác dụng chống ung thư. Nó ngăn hình thành polyp và adenoma trong đại tràng, nhưng cần chục năm để thấy lợi ích”.

Theo BS Labos, các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) nói chung đều có cơ chế tương tự: ức chế prostaglandin, làm giảm hình thành polyp. Tuy nhiên, việc dùng lâu dài trên diện rộng cần cân nhắc nguy cơ loét, xuất huyết tiêu hóa, tăng huyết áp, suy thận, và nhồi máu cơ tim.

Một phân tích gộp trên Lancet (2012) từng cho thấy aspirin giảm 3,13 ca ung thư đại tràng/1000 người/năm nếu dùng >5 năm, và giảm tử vong 20 năm 1,76%.

Hướng tới “phòng ngừa cá thể hóa”

Các dữ liệu mới mở ra một hướng tiếp cận khác: không phải ai cũng nên uống aspirin, mà chỉ những người có đặc điểm di truyền đặc thù.

• Ở người già có CHIP ≥10%, aspirin có thể giúp giảm nguy cơ ung thư (ASPREE).
• Ở bệnh nhân ung thư đại trực tràng có đột biến PI3K, aspirin giảm đáng kể tái phát (ALASCCA).
• Với người khỏe mạnh, lợi ích phòng ngừa vẫn còn mờ nhạt và rủi ro chảy máu chiếm ưu thế.

Điều đó đồng nghĩa: xét nghiệm di truyền trước khi dùng aspirin có thể trở thành bước then chốt trong tương lai.

Kết luận

Ba thập kỷ qua, aspirin đã chứng minh được ba điều: