Đạo dưỡng sinh của cổ nhân và mong cầu sống lâu của người hiện đại

Nhìn vào những cộng đồng có sức khỏe và tuổi thọ nổi bật trên thế giới, có thể thấy một điều đáng chú ý, nhiều người sống rất thọ không nhờ những kỹ thuật trẻ hóa phức tạp, mà duy trì sức khỏe qua lối sống điều độ, vận động tự nhiên, gắn bó với gia đình và cộng đồng.

Người xưa tìm trường sinh bằng cách thuận theo tự nhiên

Trong thiên “Thượng cổ thiên chân luận” của Hoàng Đế Nội Kinh, Hoàng Đế đặt câu hỏi vì sao người thời thượng cổ có thể sống hơn trăm tuổi mà hoạt động thể chất vẫn không suy giảm, trong khi người đương thời mới khoảng 50 tuổi đã bắt đầu già yếu. Kỳ Bá giải thích rằng người xưa biết thuận theo quy luật âm dương, điều hòa với bốn mùa, ăn uống có chừng mực, sinh hoạt điều độ, không làm việc quá sức và giữ cho thân thể, tinh thần được hài hòa.

Đáng chú ý, thiên sách này mô tả bốn hình mẫu con người đạt đến những mức độ tu dưỡng khác nhau: Chân nhân, Chí nhân, Thánh nhân và Hiền nhân.

Chân nhân là người nắm được quy luật âm dương, giữ gìn tinh thần và sống thuận theo Đạo. Chí nhân có đức hạnh sâu dày, điều hòa với tự nhiên và các mùa trong năm. Thánh nhân sống hòa hợp với đời, không để những ham muốn và phiền não chi phối, giữ được sự an nhiên trong tâm. Hiền nhân noi theo quy luật trời đất, mặt trời, mặt trăng và bốn mùa để điều chỉnh cuộc sống.

Điểm chung trong những hình mẫu ấy là tuổi thọ không được xem như kết quả của một phương thuốc hay thủ thuật đơn lẻ. Sống lâu gắn với cách sống: biết tiết chế, giữ gìn tinh thần, điều hòa sinh hoạt và không đi ngược những quy luật tự nhiên.

Cũng trong thiên này, Hoàng Đế Nội Kinh phê phán lối sống buông thả như lấy rượu làm nước uống, coi sự phóng túng là bình thường, say rượu rồi sinh hoạt tình dục, để dục vọng làm hao tổn tinh khí, sinh hoạt thất thường và chỉ mải tìm kiếm khoái cảm nhất thời. Theo cách lý giải của y học cổ truyền, chính lối sống ấy khiến con người suy yếu sớm hơn.

Đặc biệt, điều đáng chú ý là nhiều nguyên tắc dưỡng sinh được đề cập trong sách có những điểm tương đồng với các yếu tố được nghiên cứu trong y học dự phòng và lão khoa hiện nay.

Những cộng đồng sống khỏe mạnh trên thế giới

Trên thế giới có một số khu vực được các nhà nhân khẩu học và nghiên cứu lão khoa quan tâm vì tỷ lệ người sống đến 90 hoặc 100 tuổi cao hơn những vùng khác. Những khu vực này thường được gọi là “Vùng xanh” (Blue Zones), trong đó có Okinawa của Nhật Bản, vùng Ogliastra thuộc đảo Sardinia của Italy và bán đảo Nicoya của Costa Rica. Đây là những khu vực có dữ liệu nhân khẩu học tương đối nổi bật về tuổi thọ.

Nhật Bản là một trong những quốc gia có tuổi thọ trung bình cao nhất thế giới. Riêng Okinawa từng nổi tiếng với số lượng người sống trên 100 tuổi. Các nghiên cứu về người cao tuổi tại đây ghi nhận chế độ ăn truyền thống có nhiều rau củ, khoai lang, đậu nành, rong biển và cá; lượng thực phẩm giàu năng lượng không quá cao. Người dân còn có thói quen ăn vừa đủ, thường được nhắc đến bằng cụm từ hara hachi bu – dừng ăn khi cảm thấy no khoảng 80%. Nhiều người cao tuổi trước đây vẫn duy trì công việc đồng áng và các hoạt động thường ngày đến tuổi rất cao. Bên cạnh chế độ ăn và vận động, sự gắn kết trong cộng đồng, gia đình và cảm giác có mục đích sống cũng là những yếu tố được các nhà nghiên cứu quan tâm.

Ở vùng Ogliastra của Sardinia, Italy, nơi có nhiều người sống đến tuổi rất cao, các nghiên cứu chú ý đến lối sống gắn với lao động nông nghiệp, chăn nuôi, vận động thường xuyên và mối quan hệ gia đình, cộng đồng bền chặt.

Tại bán đảo Nicoya của Costa Rica, các nghiên cứu nhân khẩu học cũng ghi nhận lợi thế về tuổi thọ ở nam giới so với nhiều khu vực khác trong nước. Chế độ ăn truyền thống thường có đậu, ngô, gạo và các thực phẩm địa phương giàu chất xơ. Các nhà nghiên cứu còn quan tâm đến vai trò của gia đình, quan hệ xã hội và môi trường sống trong việc duy trì sức khỏe ở tuổi già.

Một số nghiên cứu về những phương pháp thực hành kết hợp vận động, thiền định và tu dưỡng tinh thần cũng ghi nhận những kết quả đáng chú ý. Chẳng hạn, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Health Behavior and Policy Review năm 2020 khảo sát 1.210 người tập Pháp Luân Công tại Đài Loan. So với mức tham chiếu của dân số Đài Loan, nhóm người tham gia có điểm số cao hơn ở 6 trong 8 lĩnh vực đánh giá chất lượng sức khỏe theo thang SF-36. Nhiều người cũng báo cáo đã bỏ thuốc lá, rượu và giảm số lần khám ngoại trú.

Pháp Luân Công kết hợp các bài tập khí công, thiền định với việc tu dưỡng theo nguyên tắc Chân – Thiện – Nhẫn. Có thể thấy ở đây một cách tiếp cận sức khỏe không chỉ chú trọng vận động thể chất mà còn quan tâm đến việc điều chỉnh tâm tính, kiểm soát cảm xúc và cách đối đãi với người khác.

Tất nhiên, tuổi thọ còn chịu ảnh hưởng của di truyền, điều kiện kinh tế, môi trường, vệ sinh và khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe. Nhưng khi đặt những dữ liệu này cạnh nhau, có thể nhận ra một điểm chung đáng suy ngẫm: sức khỏe tuổi già không chỉ là vấn đề của các cơ quan trong cơ thể; nó còn gắn chặt với cách con người ăn uống, lao động, suy nghĩ và sống cùng những người xung quanh.

Từ thuốc trường sinh đến giấc mơ thay thế cơ thể

Khát vọng trường sinh của con người chưa bao giờ biến mất. Tần Thủy Hoàng từng phái Từ Phúc ra biển tìm thuốc tiên với hy vọng thoát khỏi cái chết. Những ghi chép lịch sử về chuyến đi này đã trở thành một trong những câu chuyện tiêu biểu về nỗi ám ảnh của quyền lực trước sinh tử. Tuy nhiên, khát vọng ấy không giúp ông thoát khỏi quy luật tự nhiên: Tần Thủy Hoàng qua đời năm 210 trước Công nguyên, khi mới khoảng 49 tuổi.

Đến cuối thế kỷ XIX, giấc mơ trẻ hóa được khoác lên một diện mạo mới. Năm 1889, nhà sinh lý học người Pháp Charles-Édouard Brown-Séquard công bố việc tự tiêm chiết xuất từ tinh hoàn chó và chuột lang với hy vọng phục hồi sức lực và khả năng hoạt động của cơ thể.

Đầu thế kỷ XX, bác sĩ Serge Voronoff tiếp tục gây chú ý với phương pháp ghép mô tinh hoàn khỉ vào người cao tuổi, với kỳ vọng phục hồi sinh lực và làm chậm quá trình lão hóa. Phương pháp này từng thu hút sự quan tâm rộng rãi, nhưng sau đó không có được bằng chứng đáng tin cậy về hiệu quả.

Ngày nay, những nghiên cứu về tế bào gốc, liệu pháp gen, huyết tương, yếu tố tăng trưởng và các phương pháp tái tạo mô tiếp tục thu hút sự quan tâm của nhiều người. Một trong những hướng nghiên cứu gây chú ý là hiện tượng heterochronic parabiosis – nối hệ tuần hoàn của một con vật già với một con vật trẻ. Một số thí nghiệm trên động vật ghi nhận những thay đổi liên quan đến hoạt động của mô và quá trình lão hóa.

Khi khát vọng trường sinh tạo ra những vấn đề đạo đức mới

Điều đáng suy ngẫm là khi con người ngày càng muốn kéo dài tuổi thọ và duy trì tuổi trẻ bằng những can thiệp sinh học, vấn đề không còn chỉ nằm ở hiệu quả của một phương pháp. Nó còn liên quan đến việc cơ thể của người khác có thể bị đặt vào vị trí nào trong khát vọng ấy.

Việc sử dụng phôi người trong nghiên cứu tế bào gốc phôi. Một số dòng tế bào gốc phôi được tạo ra trong quá trình thụ tinh trong ống nghiệm. Những tế bào này có khả năng biệt hóa thành nhiều loại tế bào khác nhau, vì vậy được nghiên cứu trong lĩnh vực tái tạo mô và điều trị bệnh. Tuy nhiên, quá trình tạo lập một số dòng tế bào gốc phôi có thể liên quan đến việc phá hủy phôi. Điều này đặt ra những tranh luận về địa vị đạo đức của phôi người, giới hạn của nghiên cứu và quyền quyết định đối với sự sống ở giai đoạn rất sớm.

Ở một mức độ nghiêm trọng hơn, nạn buôn bán nội tạng, cưỡng ép lấy tạng và du lịch ghép tạng đã cho thấy nguy cơ biến cơ thể con người thành hàng hóa.

Những cáo buộc về việc cưỡng ép lấy nội tạng từ người còn sống, đặc biệt tại Trung Quốc, đã gây ra quan ngại quốc tế và những cuộc điều tra. Chúng cho thấy khi nhu cầu về nội tạng trở nên quá lớn, những người yếu thế có thể phải đối mặt với nguy cơ bị khai thác đến mức không còn quyền tự bảo vệ chính mình.

Gần đây, những câu chuyện về việc giới nhà giàu tìm cách trẻ hóa bằng máu người trẻ cũng thu hút sự chú ý. Một trường hợp gây xôn xao là Bryan Johnson, doanh nhân công nghệ người Mỹ, người từng chi hàng triệu USD mỗi năm cho các biện pháp chống lão hóa. Năm 2023, ông thực hiện trao đổi huyết tương giữa ba thế hệ trong gia đình: người cha 70 tuổi, bản thân Johnson khi đó 45 tuổi và con trai 17 tuổi. Johnson nhận khoảng một lít huyết tương từ con trai, trong khi huyết tương của ông được truyền cho cha mình.

Trường hợp này không phải là câu chuyện duy nhất. Trước đó, một số cơ sở thương mại tại Mỹ từng quảng cáo truyền huyết tương lấy từ người trẻ để chống lão hóa, cải thiện trí nhớ và phục hồi sức khỏe.

Năm 2019 và một lần nữa vào tháng 12/2024, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã cảnh báo về các cơ sở thương mại cung cấp huyết tương lấy từ người trẻ tuổi với quảng cáo có thể chống lão hóa, cải thiện trí nhớ và điều trị nhiều bệnh. FDA cho biết chưa có bằng chứng chứng minh lợi ích lâm sàng của việc truyền huyết tương người trẻ cho những mục đích này, đồng thời nhấn mạnh những nguy cơ có thể gặp khi truyền huyết tương không đúng chỉ định.

Nhìn từ những trường hợp này, có thể thấy khát vọng trường sinh khi vượt khỏi giới hạn đạo đức có nguy cơ tạo ra một trật tự bất bình đẳng mới người có tiền và quyền lực có thể tìm kiếm những phương pháp kéo dài tuổi trẻ, trong khi cơ thể và sinh mệnh của những người yếu thế hơn lại đứng trước nguy cơ bị sử dụng như nguồn cung cấp vật liệu sinh học.

Trường sinh trước hết là một đạo sống

Người xưa không có những phương tiện can thiệp sâu vào cơ thể như ngày nay, nhưng họ đã sớm đặt ra câu hỏi về mối quan hệ giữa tuổi thọ, lối sống và phẩm hạnh. Trong quan niệm của Hoàng Đế Nội Kinh, sống lâu không đơn thuần là kéo dài thời gian tồn tại, mà là biết điều hòa thân tâm, tiết chế dục vọng, sống thuận theo tự nhiên và giữ được sự an hòa trong tinh thần.

Những cộng đồng sống thọ được nghiên cứu ngày nay cũng gợi ra một điều tương tự sức khỏe tuổi già không chỉ phụ thuộc vào những gì con người có thể đưa vào cơ thể hay thay thế trong cơ thể, mà còn phụ thuộc vào cách họ sống mỗi ngày. Một cuộc sống có vận động, có quan hệ gia đình và cộng đồng, có mục đích, có sự điều độ và ít bị chi phối bởi những ham muốn thái quá là nền tảng đáng quan tâm khi nói đến tuổi thọ.

Nếu chỉ tìm cách kéo dài tuổi trẻ bằng mọi phương tiện mà không quan tâm đến cách sống, đến đạo đức và cái giá mà người khác phải trả, thì con người có thể kéo dài tuổi thọ nhưng chưa chắc đã tìm được một cuộc sống thực sự khỏe mạnh và có ý nghĩa.

Có lẽ, câu hỏi đáng suy ngẫm không phải là con người có thể sống đến 120 hay 150 tuổi, mà là: chúng ta muốn sống lâu bằng cách nào, và liệu khát vọng ấy có còn chính đáng nếu phải đánh đổi phẩm giá và sinh mệnh của người khác?