Khô mắt, khô miệng tuổi mãn kinh: Dấu hiệu cảnh báo bệnh tự miễn?

Phụ nữ tuổi mãn kinh thường bị khô mắt, miệng, nhưng gần đây cơ quan y tế lưu ý: khô rát kéo dài, uống nước, nhỏ mắt vẫn không đỡ thì có thể là dấu hiệu của bệnh tự miễn.

• Mắt có thể tiết lộ dấu hiệu bệnh lý toàn thân

Khi thấy mắt khô, miệng khô, nhiều phụ nữ bước vào thời kỳ mãn kinh thường nghĩ ngay đó là do hormone đang thay đổi và tự động viên “cố chịu đựng một thời gian là ổn”. Tuy nhiên, các cơ quan y tế gần đây đã cảnh báo rằng nếu tình trạng khô mắt, miệng liên tục trong thời gian dài và ngay cả khi uống nước hoặc nhỏ thuốc mắt mà vẫn không được cải thiện thì đó cũng có thể là biểu hiện của một căn bệnh tự miễn (bệnh xảy ra khi hệ miễn dịch tấn công chính các mô của cơ thể).

Tuổi mãn kinh vốn là giai đoạn mà chứng khô mắt, khô miệng ở phụ nữ tăng rõ rệt. Hormone suy giảm và hội chứng Sjögren (còn gọi là hội chứng khô, một bệnh tự miễn gây khô mắt, khô miệng) có thể xuất hiện cùng lúc.

Cùng là khô mắt, khô miệng nhưng nguyên nhân có thể lại hoàn toàn khác nhau. Liệu đây có phải chỉ là khó chịu thường gặp của tuổi mãn kinh hay cơ thể đang phát đi một tín hiệu cảnh báo khác?

Gần 80% phụ nữ trung niên và cao tuổi có triệu chứng khô mắt

Tại phòng khám, bác sĩ thường gặp những phụ nữ đang ở thời kỳ tiền mãn kinh hoặc mãn kinh than phiền về những khó chịu ở mắt như khô, đau, rát, cộm như có dị vật, đỏ mắt, nhìn mờ và sợ ánh sáng. Những triệu chứng này có thể là căn cứ để chẩn đoán bệnh khô mắt (DED), một tình trạng khô kéo dài trên bề mặt mắt.

Tỷ lệ mắc bệnh khô mắt tăng theo tuổi tác. Phụ nữ dễ mắc hơn nam giới và những phụ nữ sau mãn kinh là nhóm có nguy cơ cao. Bệnh không chỉ gây phiền toái trong sinh hoạt hằng ngày mà còn ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt đến chất lượng cuộc sống tổng thể của bệnh nhân.

Trong cuốn sách “Đừng sợ hormone – chìa khóa chống lão hóa và phòng ngừa bệnh của bạn”, bác sĩ Ngô Giai Hồng (Wu Jiahong), Giám đốc phòng khám Hồng Hinh cho biết giới nhãn khoa đã để ý đến điều này từ khoảng 100 năm trước. Tài liệu thời đó ghi nhận phụ nữ ở thời kỳ tiền mãn kinh hoặc mãn kinh dễ bị khô mắt hơn nam giới và các nhà nhãn khoa suy đoán rằng hiện tượng này có thể liên quan đến sự thay đổi nồng độ hormone trong cơ thể phụ nữ.

Gần đây, một phân tích tổng quan (nghiên cứu tổng hợp kết quả của nhiều công trình đã công bố) đăng trên Menopause, một tập san y khoa nổi tiếng về sức khỏe phụ nữ đã xác nhận giả thuyết này. Các tác giả cho rằng khô mắt ở phụ nữ mãn kinh là bệnh có liên quan đến hormone.

Một nghiên cứu của các nhà khoa học Châu Âu đã khảo sát triệu chứng bằng Bảng câu hỏi với các bệnh nhân sản phụ khoa từ 45 đến 79 tuổi. Kết quả cho thấy gần 80% nữ bệnh nhân có triệu chứng khô mắt, trong đó sợ ánh sáng là triệu chứng phổ biến nhất.

Nghiên cứu cũng ghi nhận phụ nữ sau mãn kinh có tỷ lệ mắc các triệu chứng khô mắt cao hơn phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cũng tăng theo tuổi. Điều này có liên quan đến sự sụt giảm nồng độ hormone trong cơ thể ở thời kỳ tiền mãn kinh và mãn kinh, cả về estrogen (hormone sinh dục nữ) và androgen (nhóm hormone sinh dục nam). Sự thay đổi này ảnh hưởng đến hoạt động tiết dịch của tuyến lệ và tuyến bã nhờn. Nghiên cứu được công bố trên Climacteric, một tập san y khoa có uy tín trong lĩnh vực sức khỏe phụ nữ.

Với phụ nữ trung niên, khi mắt khó chịu, sợ ánh sáng hay thị lực bị ảnh hưởng có thể làm giảm sút hiệu quả công việc. Các sinh hoạt hằng ngày như đọc sách, sử dụng máy tính, xem tivi, làm việc nhà, lái xe và giao tiếp xã hội cũng bị ảnh hưởng đáng kể.

Đây là vấn đề sức khỏe mà phụ nữ trung niên cần đặc biệt quan tâm.

Miệng khô mãi không hẳn chỉ vì uống ít nước

Ngoài khô mắt, phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh cũng thường bị khô miệng. Nước bọt giữ vai trò then chốt đối với sức khỏe răng miệng. Khi lượng nước bọt tiết ra giảm, người bệnh không chỉ thấy khô miệng mà các chức năng cơ bản như nhai, cảm nhận vị, nuốt và nói cũng bị ảnh hưởng, đồng thời có thể làm suy yếu khả năng kháng khuẩn trong khoang miệng khiến nguy cơ nhiễm trùng, sâu răng và bệnh nha chu (bệnh viêm nướu và các mô quanh răng) tăng lên.

Một khảo sát của các nhà nghiên cứu Nhật Bản tại 380 cơ sở y tế chuyên điều trị cho bệnh nhân nữ đã tìm hiểu các triệu chứng răng miệng ở nhóm bệnh nhân này. Kết quả cho thấy khoảng 80% các cơ sở y tế cho biết từng gặp bệnh nhân than phiền về triệu chứng ở miệng, trong đó phổ biến nhất là khô miệng (80,3%), tiếp theo là rối loạn vị giác (60%) và cảm giác nóng rát trong miệng (40,1%).

Khô miệng chủ yếu do lượng nước bọt tiết ra giảm, đặc biệt phổ biến ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh. Sự thay đổi hormone trong cơ thể, nhất là nồng độ estrogen giảm là nguyên nhân quan trọng gây ra hiện tượng này.

Estradiol (E2) là dạng estrogen quan trọng nhất trong cơ thể phụ nữ, giữ vai trò thiết yếu trong nhiều chức năng sinh lý. Các nghiên cứu trước đây đã phát hiện ra thụ thể estrogen (vị trí estrogen gắn vào để phát huy tác dụng) trong niêm mạc miệng, nướu và tuyến nước bọt, cho thấy estrogen đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe răng miệng.

Một nghiên cứu gần đây về tình trạng khô miệng ở phụ nữ gốc Hoa trong thời kỳ mãn kinh cho thấy nồng độ estradiol trong nước bọt ở những người bị khô miệng thấp hơn đáng kể so với những người không gặp tình trạng này. Sau khi được điều trị bằng liệu pháp hormone thay thế, nồng độ estradiol trong nước bọt của những phụ nữ này tăng đáng kể, đồng thời các triệu chứng khô miệng cũng được cải thiện rõ rệt.

Biến động hormone tuổi mãn kinh có thể kéo theo rối loạn miễn dịch

Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia Đài Loan đã thống kê toàn bộ giấy chứng nhận bệnh nặng được cấp và còn hiệu lực tính đến tháng 11/2022. Trong nhóm bệnh tự miễn, ba bệnh phổ biến nhất lần lượt là viêm khớp dạng thấp (bệnh tự miễn gây viêm các khớp), hội chứng Sjögren và lupus ban đỏ (bệnh tự miễn có thể gây tổn thương nhiều cơ quan). Ba bệnh này chiếm tổng cộng 85% số trường hợp trong nhóm bệnh tự miễn.

Tuy nhiên, một số bệnh tự miễn khác lại chưa được xếp vào danh mục bệnh nặng như viêm cột sống dính khớp (bệnh viêm mạn tính làm cột sống cứng dần) hay các bệnh tuyến giáp tự miễn. Nhóm bệnh tuyến giáp này gồm bệnh Graves (cường giáp do tự miễn) và viêm tuyến giáp Hashimoto (tuyến giáp bị hệ miễn dịch tấn công). Trên thực tế, tại các phòng khám ngoại trú có rất nhiều phụ nữ trung niên bị viêm tuyến giáp Hashimoto kèm suy giáp (tuyến giáp hoạt động kém).

Phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh cần đặc biệt lưu ý đến viêm khớp dạng thấp và hội chứng Sjögren. Đây là hai bệnh tự miễn phổ biến, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc hai bệnh này đạt đỉnh trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh.

Phụ nữ mắc hội chứng Sjögren cao gấp 10 lần nam giới và hormone có thể là yếu tố then chốt

Đối với hội chứng Sjögren thì sự chênh lệch giữa hai giới là đặc biệt lớn: số phụ nữ mắc bệnh cao gấp khoảng 10 lần nam giới. Phụ nữ mắc bệnh nhiều nhất ở thời kỳ tiền mãn kinh và mãn kinh. Sau khi mãn kinh, các triệu chứng khô mắt, khô miệng càng trở nên rõ rệt hơn. Điều này khiến các nhà khoa học cho rằng hormone trong cơ thể phụ nữ có thể liên quan mật thiết đến việc hình thành hội chứng Sjögren, bởi tiền mãn kinh và mãn kinh chính là giai đoạn hormone nữ giảm dần.

Một nhóm nhà nghiên cứu Mỹ đã phân tích mối liên quan giữa tổng thời gian cơ thể phụ nữ chịu tác động của hormone trong suốt cuộc đời và nguy cơ mắc hội chứng Sjögren. Kết quả cho thấy, thời gian chịu tác động của hormone càng dài thì nguy cơ mắc bệnh càng thấp, có thể giảm tới 50%. Ngược lại, thời gian chịu tác động của hormone càng ngắn thì nguy cơ mắc bệnh càng cao (giống như thiếu lớp giáp bảo vệ).

Một số nghiên cứu gần đây cũng cho thấy, trong giai đoạn tiền mãn kinh và sau mãn kinh, sự suy giảm estrogen và androgen có thể khiến các tế bào nang tuyến (acinar cells), là những tế bào tiết dịch của tuyến lệ và tuyến nước bọt, dễ đi vào quá trình chết theo chương trình (apoptosis), tức quá trình tế bào tự hủy. Quá trình này giải phóng các chất kích thích miễn dịch, từ đó có thể khởi phát phản ứng tự miễn.

Các bệnh tự miễn có nhiều nguyên nhân, cơ chế gây bệnh phức tạp. Tuy nhiên, các nghiên cứu và số liệu thống kê cho thấy sự thay đổi hormone trong cơ thể phụ nữ giữ vai trò rất quan trọng.

Hormone đóng vai trò như “người chỉ huy”, điều hòa và duy trì sự cân bằng của hệ miễn dịch. Do đó, hiểu rõ tác động của hormone đối với hệ miễn dịch sẽ góp phần hỗ trợ phòng ngừa và điều trị các bệnh tự miễn.

(Bài viết trích từ cuốn sách “Đừng sợ hormone – chìa khóa chống lão hóa và phòng ngừa bệnh của bạn” do Nhà xuất bản Thời Báo phát hành).