Liệu pháp cơ thể: Chữa lành những tổn thương thực thể sau sang chấn

Ngay cả khi tâm trí đã vượt qua một trải nghiệm căng thẳng hoặc sang chấn từ lâu nhưng hệ thần kinh vẫn có thể còn lưu lại những dấu ấn. Liệu pháp cơ thể giúp con người lắng nghe ngôn ngữ tinh tế của cơ thể thông qua hơi thở, tư thế, cảm giác và sự chuyển động nhằm mở ra con đường chữa lành cảm xúc, phục hồi sau sang chấn và tái cân bằng hệ thần kinh.

• Vì sao ca từ trong nửa thế kỷ qua ngày càng trở nên tiêu cực và căng thẳng?

Liệu pháp cơ thể là gì?

Liệu pháp cơ thể thuộc nhóm các phương pháp tiếp cận thân – tâm, tương tự như thiền chánh niệm, chương trình giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm và liệu pháp phản hồi sinh học, mặc dù hiện nay phương pháp này vẫn chưa phổ biến rộng rãi như các hình thức trên.

Thuật ngữ “liệu pháp cơ thể” bắt nguồn từ từ “soma” trong tiếng Hy Lạp, có nghĩa là “cơ thể”. Phương pháp này khuyến khích con người chú tâm đến những cảm nhận và tín hiệu của cơ thể. Theo bà Julie Merriman, Giáo sư kiêm Giám đốc chương trình đào tạo tư vấn sau đại học tại Northwestern College (Trường Cao đẳng Northwestern) chia sẻ với The Epoch Times thì sang chấn, căng thẳng mạn tính, cảm giác đánh mất bản sắc cá nhân hay những đổ vỡ trong các mối quan hệ không chỉ là những trải nghiệm thuộc về nhận thức mà chúng còn có thể biểu hiện trên cơ thể dưới dạng căng cơ, nhịp thở, tư thế, cách vận động và phản ứng của hệ thần kinh trước những mối đe dọa mà cơ thể cảm nhận được.

Các nhà thực hành liệu pháp cơ thể cho rằng bằng cách chú ý đến những phản ứng này của cơ thể, con người có thể tiếp cận những cảm xúc dường như đang bị “mắc kẹt” dưới bề mặt nhận thức và từng bước giải tỏa chúng. Bà Merriman cho biết điểm khác biệt nằm ở chỗ liệu pháp này xem cơ thể là trung tâm của quá trình chữa lành, thay vì chỉ xem cơ thể là một con đường hỗ trợ như nhiều phương pháp tiếp cận thân – tâm khác.

Liệu pháp cơ thể được hình thành trên nền tảng của hơn một thế kỷ phát triển các phương pháp trị liệu hướng vào cơ thể, kết hợp với những hiểu biết hiện đại về khoa học thần kinh. Theo bà Merriman, đây là một tập hợp các phương pháp dựa trên bằng chứng khoa học, cùng chia sẻ quan điểm rằng để tạo ra những thay đổi tâm lý bền vững, cần phải có sự tham gia của cơ thể vào quá trình trị liệu.

Các liệu pháp cơ thể phổ biến và lợi ích

Liệu pháp cơ thể bao gồm nhiều phương pháp khác nhau, mỗi phương pháp có cách tiếp cận và thế mạnh riêng.

Ông Jeffrey Ditzell, bác sĩ chuyên khoa Tâm thần kiêm huấn luyện viên phát triển hiệu suất tại thành phố New York chia sẻ với The Epoch Times: “Những lợi ích nổi bật của các liệu pháp này bao gồm giảm các triệu chứng liên quan đến sang chấn và căng thẳng, cải thiện khả năng điều hòa cảm xúc, nâng cao nhận thức về cơ thể, đồng thời giúp mọi người cảm thấy an toàn hơn và có khả năng thích ứng tốt hơn với những thử thách trong cuộc sống”.

Các triệu chứng liên quan đến sang chấn được cho là bắt nguồn từ sự gián đoạn trong những cơ chế sinh tồn cơ bản của cơ thể, bao gồm phản ứng “chiến đấu (fight), bỏ chạy (flight) hoặc bất động (freeze)”. Khi một trải nghiệm trở nên quá sức chịu đựng hoặc không thể thoát khỏi, hệ thần kinh có thể bị mắc kẹt trong “chế độ sinh tồn”, tiếp tục phát tín hiệu nguy hiểm ngay cả khi mối đe dọa thực tế đã qua đi từ lâu.

Tình trạng này có thể biểu hiện dưới dạng lo âu, hoảng loạn, trạng thái cảnh giác quá mức hoặc luôn cảm thấy bất an; căng cơ hoặc đau kéo dài; tim đập nhanh; thở nông; hoặc cảm giác tê lì, tách rời khỏi chính cơ thể và cảm xúc của mình. Những người mắc chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) cũng có thể trở nên nhạy cảm bất thường với các hình ảnh, âm thanh và kích thích cảm giác thường ngày, khiến những tình huống vốn vô hại cũng bị cảm nhận như một mối đe dọa.

Liệu pháp cơ thể còn giúp mọi người nhận diện những yếu tố góp phần gây ra tình trạng đau đớn của họ. Ông Ditzell cho biết phương pháp này có thể là một công cụ hỗ trợ hữu ích đối với các chứng đau mạn tính, mệt mỏi kéo dài và các triệu chứng cơ thể khác, đặc biệt trong những trường hợp căng thẳng cảm xúc làm trầm trọng thêm các triệu chứng thể chất. Nhiều người cho biết chức năng thể chất của họ được cải thiện và mức độ phụ thuộc vào thuốc giảm đau cũng giảm đi.

Các liệu pháp cơ thể phổ biến gồm:

1. Liệu pháp trải nghiệm cơ thể

Liệu pháp trải nghiệm cơ thể giúp những người từng trải qua sang chấn lấy lại cảm giác an toàn. Phương pháp này tập trung vào việc giải tỏa những căng thẳng còn lưu giữ trong cơ thể và hoàn tất các phản ứng căng thẳng, chẳng hạn như phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy vốn đã bị gián đoạn hoặc chưa được giải quyết triệt để trong thời điểm xảy ra sang chấn. Liệu pháp này nhẹ nhàng hướng dẫn bệnh nhân nhận biết các cảm giác trong cơ thể, chẳng hạn như căng cứng hay run rẩy, qua đó hỗ trợ hệ thần kinh dần lấy lại trạng thái cân bằng.

Theo bà Merriman, kết quả là người tham gia có thể nhận thấy các triệu chứng PTSD được cải thiện, tình trạng cảnh giác quá mức giảm bớt, đồng thời lấy lại cảm giác làm chủ cơ thể và các phản ứng căng thẳng của chính mình. Một nghiên cứu công bố năm 2017 với 63 người tham gia cho thấy 44% số người trong nghiên cứu không còn đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán PTSD sau khi hoàn thành 15 buổi trị liệu bằng liệu pháp cơ thể.

2. Liệu pháp tâm lý cảm giác – vận động

Liệu pháp tâm lý cảm giác – vận động kết hợp liệu pháp trò chuyện truyền thống với những hiểu biết từ khoa học thần kinh, chánh niệm và thuyết gắn bó. Thuyết này cho rằng chất lượng của các mối quan hệ sớm giữa trẻ và cha mẹ có ảnh hưởng sâu sắc đến cảm giác an toàn về mặt cảm xúc khi trưởng thành. Bằng cách kết nối nhận thức về cơ thể với cảm xúc, suy nghĩ và ký ức, phương pháp này giúp người tham gia xử lý các trải nghiệm sang chấn cũng như những trải nghiệm phát triển từ giai đoạn đầu đời. Nó đặc biệt hữu ích đối với các vấn đề liên quan đến sang chấn và kiểu gắn bó, chẳng hạn như khó khăn trong các mối quan hệ, khó tập trung do những suy nghĩ gây xáo trộn kéo dài hoặc những niềm tin tiêu cực dai dẳng về bản thân.

Những trải nghiệm trong các mối quan hệ đầu đời cũng có thể ảnh hưởng đến mức độ an toàn mà cơ thể cảm nhận được khi kết nối với người khác. Liệu pháp này giúp giảm xu hướng né tránh, hỗ trợ xây dựng lòng tin và sự tự tin, thúc đẩy các mối quan hệ lành mạnh hơn, đồng thời giúp con người cảm thấy thoải mái hơn với sự gần gũi về mặt cảm xúc.

3. Liệu pháp chuyển hóa cảm xúc

Liệu pháp chuyển hóa cảm xúc giúp người tham gia xử lý và chuyển hóa cảm xúc một cách nhanh chóng thông qua “kích thích não bộ bằng thị giác có độ chính xác cao”. Phương pháp này sử dụng các bước sóng ánh sáng cụ thể trong quá trình trị liệu. Khi đi vào mắt, ánh sáng được chuyển đổi thành các tín hiệu thần kinh và tương tác với những hệ thống trong não liên quan đến cảm xúc, nhận thức và sự điều hòa các chức năng sinh lý. Các bước sóng được lựa chọn cẩn thận có thể giúp tác động đến những cơ chế thần kinh nền tảng liên quan đến trạng thái đau khổ tâm lý của một người, từ đó có khả năng hỗ trợ giảm nhanh các triệu chứng tâm lý và trong một số trường hợp là cả các triệu chứng thể chất.

Liệu pháp này có thể hỗ trợ những người từng trải qua các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu trong giai đoạn trẻ nhỏ và để lại ảnh hưởng lâu dài.

4. Liệu pháp tái định hướng não bộ sâu

Liệu pháp tái định hướng não bộ sâu tập trung vào phản ứng sớm nhất của não bộ trước một sự kiện sang chấn. Liệu pháp này hướng đến xử lý cảm giác sốc hoặc cảm nhận về mối đe dọa xuất hiện ngay từ những khoảnh khắc đầu tiên, trước khi các cảm xúc có ý thức hình thành đầy đủ.

5. Liệu pháp phân tích năng lượng sinh học

Liệu pháp phân tích năng lượng sinh học tập trung vào việc giải quyết tình trạng căng cơ mạn tính, đôi khi được gọi là “lớp giáp cơ thể”, nhằm khôi phục sự lưu chuyển tự do của năng lượng trong cơ thể. Bà Merriman cho biết nhiều người ghi nhận những thay đổi sâu sắc về tư thế, nhịp thở và khả năng tiếp cận cảm xúc của bản thân sau khi các kiểu căng cơ thể kéo dài này được giải quyết thông qua phương pháp trị liệu trên.

6. Các liệu pháp dựa trên chuyển động và nhận thức cơ thể

Liệu pháp khiêu vũ/vận động cho phép người tham gia bộc lộ và khám phá cảm xúc thông qua chuyển động thay vì lời nói. Liệu pháp này đặc biệt hữu ích đối với những người cảm thấy liệu pháp trò chuyện truyền thống chưa đáp ứng được nhu cầu của mình.

Liệu pháp Hakomi kết hợp nhận thức về cơ thể với các kỹ thuật trải nghiệm. Người tham gia được hướng dẫn thực hiện những hành động hoặc thử nghiệm nhẹ nhàng nhằm quan sát phản ứng của cơ thể cũng như nhận diện những vùng đang tích tụ căng thẳng.

Bà Angel Howard, nhà trị liệu chuyển động cơ thể được chứng nhận cho biết lợi ích then chốt của liệu pháp này là giúp người tập nhận biết sớm các dấu hiệu thể chất khi cảm xúc bắt đầu trỗi dậy. Nhờ đó, họ có thể tự điều chỉnh trạng thái của mình trước khi cảm xúc trở nên quá mạnh và khó kiểm soát.

Về lâu dài, các liệu pháp tiếp cận dựa trên cơ thể hướng tới việc tăng cường khả năng thích ứng của hệ thần kinh bằng cách giúp điều hòa cả những trạng thái suy giảm hoạt động chẳng hạn như trầm cảm hoặc khép kín cảm xúc lẫn trạng thái hưng phấn quá mức như lo âu, cảnh giác thái quá và hoảng loạn.

Liệu pháp cơ thể được thực hiện như thế nào?

Liệu pháp cơ thể giúp con người nhận biết rõ hơn những gì đang diễn ra cả bên trong lẫn bên ngoài cơ thể thông qua ba dạng nhận thức cơ thể:

• Nhận thức nội cảm: Khả năng cảm nhận các tín hiệu xuất phát từ bên trong cơ thể, chẳng hạn như nhận thấy tim đập nhanh trước khi thuyết trình, cảm giác cồn cào trong bụng khi lo lắng hoặc nhận biết mình đang đói hay khát.

• Nhận thức ngoại cảm: Khả năng nhận biết môi trường bên ngoài thông qua các giác quan, chẳng hạn như nghe tiếng chim hót, cảm nhận hơi ấm của ánh nắng trên da, ngửi mùi cà phê mới pha hoặc nhận ra màu sắc của một bông hoa.

• Cảm nhận bản thể: Khả năng nhận biết vị trí và sự chuyển động của cơ thể trong không gian, chẳng hạn như chạm tay vào mũi khi nhắm mắt hoặc bước lên cầu thang mà không cần nhìn xuống chân.

Bà Howard cho biết, để phát triển những dạng nhận thức này và thực hành liệu pháp cơ thể, “đa số các nhà trị liệu chuyển động cơ thể và các chuyên gia trong lĩnh vực này đều sử dụng nhiều kỹ thuật và bài tập khác nhau, được điều chỉnh phù hợp với nguyên tắc và phương pháp làm việc riêng của họ”.

Các kỹ thuật thường được sử dụng gồm:

• Theo dõi cảm giác cơ thể: Kỹ thuật này giúp người tham gia nhận biết những gì đang diễn ra trong cơ thể ở thời điểm hiện tại mà không cố gắng lý giải hay phán xét chúng. Đây là một công cụ nền tảng giúp điều hòa hệ thần kinh.
• Định hướng chú ý vào tín hiệu cơ thể: Nhà trị liệu hướng sự chú ý của người tham gia đến những cảm giác cụ thể trong cơ thể, chẳng hạn như sự căng cơ hoặc kiểu thở.

• Xây dựng nguồn lực hỗ trợ: Kỹ thuật này giúp người tham gia nhận diện và kết nối với những nguồn mang lại cảm giác an toàn và dễ chịu, chẳng hạn như các mối quan hệ hỗ trợ, những ký ức tích cực, những địa điểm đem lại cảm giác bình yên hoặc những điểm mạnh của bản thân.

• Tiếp cận từng bước: Người tham gia được hướng dẫn tiếp cận những ký ức hoặc cảm xúc khó khăn theo từng bước nhỏ, trong khả năng chịu đựng của mình, nhằm tránh cảm giác quá tải.

• Dao động điều hòa: Kỹ thuật này giúp người tham gia nhẹ nhàng chuyển đổi qua lại giữa trạng thái an toàn và trạng thái kích hoạt cảm xúc ở mức độ nhẹ gắn với một trải nghiệm khó khăn. Theo thời gian, điều này giúp nâng cao khả năng chịu đựng và thích ứng trước những cảm xúc không dễ chịu.

• Các bài tập vận động biểu đạt: Người tham gia được khuyến khích làm theo những thôi thúc tự nhiên của cơ thể, chẳng hạn như lắc nhẹ cơ thể, xoay các khớp hoặc rũ bỏ sự căng cứng tích tụ trong cơ bắp.

• Kỹ thuật Alexander: Phương pháp này giúp điều chỉnh những thói quen về tư thế và vận động diễn ra một cách vô thức nhưng lại gây căng thẳng và áp lực không cần thiết cho cơ thể.

Cách tự thực hành các bài tập tác động lên cơ thể

Dưới đây là một số phương pháp đơn giản có thể được thực hiện mà không cần sự hướng dẫn trực tiếp của nhà trị liệu:

• Tiếp đất: Các bài tập tiếp đất giúp đưa sự chú ý trở về với thời điểm hiện tại thông qua việc kết nối với những cảm nhận của cơ thể. Điều này có thể bao gồm việc cảm nhận sự tiếp xúc giữa cơ thể và mặt đất, chẳng hạn như đi chân trần trên nền đất, hoặc chú ý đến những cảm giác bên trong cơ thể như tư thế, chuyển động, những vùng đang căng cứng hoặc những vùng đang cảm thấy thư giãn, dễ chịu.

• Thực hành hơi thở: Thực hành hơi thở sử dụng các nhịp thở chậm và có chủ đích nhằm thúc đẩy sự thư giãn và hỗ trợ điều hòa hệ thần kinh. Một kỹ thuật phổ biến là thở bằng cơ hoành hay còn gọi là “thở bằng bụng”. Khi hít vào, bụng sẽ phồng lên; khi thở ra, bụng từ từ xẹp xuống. Kiểu thở này có thể giúp kích hoạt hệ thần kinh phó giao cảm, hệ thống chịu trách nhiệm cho trạng thái nghỉ ngơi và tiêu hóa tự nhiên của cơ thể, qua đó góp phần tạo cảm giác bình tĩnh và thư giãn sâu hơn.

• Các bài tập chánh niệm: Các bài tập chánh niệm khuyến khích con người tập trung sự chú ý vào hiện tại mà không phán xét những gì đang diễn ra. Một ví dụ là kỹ thuật quét cơ thể, trong đó người thực hành lần lượt hướng sự chú ý đến từng vùng khác nhau trên cơ thể và ghi nhận những cảm giác đang hiện diện. Phương pháp này có thể giúp thư giãn và giảm căng thẳng. Một ví dụ khác là thiền ngồi, thường tập trung vào hơi thở, các cảm giác bên trong cơ thể hoặc những gì đang diễn ra trong môi trường xung quanh nhằm nuôi dưỡng khả năng nhận thức, sự hiện diện và cân bằng cảm xúc.

Xét cho cùng, bằng cách giúp con người hiểu rõ hơn những trải nghiệm diễn ra trong cơ thể và cách hệ thần kinh phản ứng trước các tác nhân khác nhau, liệu pháp cơ thể có thể biến cơ thể từ một nguồn gốc gây đau khổ và căng thẳng trở thành một đồng minh quan trọng trong quá trình chữa lành.