Rối loạn tăng động giảm chú ý có thể không phải là một chứng bệnh

Một số chuyên gia cho rằng các lớp học hiện đại và những kỳ vọng mang tính cứng nhắc có thể không phù hợp với cách mà bộ não được thiết lập tự nhiên.

Mức năng lượng, sự nhiệt tình và tính hay nói của Isaac là quá mức—ít nhất là trong một lớp học truyền thống.

Cậu đã được chẩn đoán mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD); một nhà tâm lý học giải thích rằng cậu có chỉ số IQ cao nhưng mức độ trưởng thành thấp.

Phải đến khi Heather Rodden bắt đầu dạy học tại nhà cho cậu từ lớp 5, bà mới nhận ra điều mà nhiều năm các giáo viên cảm thấy bế tắc nhưng không thể xác định rõ: những gì trông như là một bất lợi trong môi trường này lại có thể phát triển mạnh mẽ trong môi trường khác.

Giống như Rodden, nhiều phụ huynh, nhà nghiên cứu và chuyên gia khác cũng đang dần từ bỏ cách nhìn nhận ADHD chỉ đơn thuần là một rối loạn mà cứ 10 trẻ thì có 1 trẻ mắc phải.

Họ cho rằng từ “thiếu hụt” trong ADHD đã che khuất những điểm mạnh—như sự sáng tạo, khả năng tập trung cao độ và tính linh hoạt trong tư duy—những đặc điểm thường đi kèm với tình trạng này.

Tiến sĩ Daniel G. Amen—một bác sĩ tâm thần và là người sáng lập Amen Clinics, hệ thống phòng khám não bộ chia sẻ với The Epoch Times qua email: “‘Cách não bộ được kết nối khác biệt’ không đồng nghĩa với điều xấu. Đôi khi đó đơn giản chỉ là sự đa dạng trong cách con người suy nghĩ và sáng tạo. ADHD không phải là một khiếm khuyết về tính cách—đó là một kiểu hoạt động của não bộ”.

Cốt lõi của vấn đề là tìm ra môi trường và cách thức mà người mắc ADHD có thể phát triển tốt nhất.

Một bộ não tăng động

Một trong những điều khiến người mắc ADHD cảm thấy khó chịu là vấn đề của họ hiếm khi nằm ở việc thiếu kiến thức. Thay vào đó, bộ não của họ không thể duy trì sự tập trung một cách ổn định.

Sự tập trung đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhiều hệ thống trong não: Vùng vỏ não trán giúp bạn duy trì tổ chức và chống lại sự xao nhãng; hạch nền—vùng điều chỉnh động lực thông qua chất dẫn truyền thần kinh dopamine; và vùng tiểu não, nơi chịu trách nhiệm phối hợp thời gian và sự chú ý. Ở người có ADHD, sự phối hợp này không phải là không tồn tại, mà là không ổn định và khó duy trì khi có yêu cầu cao.

Amen cho biết: “Điều này giúp giải thích vì sao hiệu suất làm việc không ổn định. Nó được gọi là rối loạn vì có thể làm gián đoạn khả năng hoạt động trong học tập, công việc và cuộc sống gia đình”.

“Cách não bộ được kết nối khác biệt’ không đồng nghĩa với điều xấu. Đôi khi đó đơn giản chỉ là sự đa dạng trong cách con người suy nghĩ và sáng tạo. ADHD không phải là một khiếm khuyết về tính cách—đó là một kiểu hoạt động của não bộ”. – Tiến sĩ Daniel G. Amen – bác sĩ tâm thần và người sáng lập phòng khám Amen

Mặc dù phần lớn các nghiên cứu tập trung vào những thiếu hụt của ADHD, một số nghiên cứu cho thấy rằng nhiều người có các triệu chứng này cũng sở hữu những điểm mạnh nhất định.

Theo các kết quả được công bố trên Frontiers in Psychiatry, những người mắc ADHD vượt trội hơn người khác trong tư duy phân kỳ, đặc biệt ở khả năng tạo ra nhiều ý tưởng nhanh chóng và tính linh hoạt (kết hợp các khái niệm theo những cách bất ngờ).

Một nghiên cứu đăng trên Comprehensive Psychiatry cho thấy có mối tương quan tích cực từ mức nhỏ đến trung bình giữa các đặc điểm của ADHD như khả năng tập trung cao độ, độ nhạy xử lý cảm giác, và tính linh hoạt nhận thức (khả năng nhanh chóng chuyển đổi giữa các nhiệm vụ, hành vi hoặc góc nhìn).

Khả năng tập trung cao độ là trạng thái bị cuốn hoàn toàn vào một nhiệm vụ, đôi khi đến mức quên cả thời gian và không gian xung quanh—được gọi là “trạng thái dòng chảy” ở người không mắc ADHD, theo Claire Sira, một nhà thần kinh tâm lý học chuyên hỗ trợ người lớn mắc ADHD, chia sẻ với The Epoch Times.

Độ nhạy xử lý cảm giác thường được hiểu là ngưỡng cảm giác thấp—dễ bị quá tải bởi các kích thích như ánh sáng, âm thanh và mùi. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, khái niệm này được định nghĩa theo hướng khác, như khả năng cảm nhận và đánh giá cao các yếu tố thẩm mỹ, ví dụ như thiên nhiên hoặc kiến trúc.

Một nghiên cứu khác trên người trưởng thành mắc ADHD, cũng được công bố trên Frontiers in Psychiatry, cho thấy rằng tính bốc đồng và tăng động lại được một số người xem là những đặc điểm tích cực.

Trong một phân tích được công bố trên BMJ Open, người trưởng thành mắc ADHD cho biết họ nhận được lợi ích kép từ chính những đặc điểm bị xem là điểm yếu. Một phụ nữ 30 tuổi chia sẻ rằng việc quá năng động giúp cô làm được nhiều việc hơn bạn bè trong thời gian ngắn hơn: “Nhờ vậy tôi có thể trải nghiệm được nhiều hơn”. Một phụ nữ khác cho biết sự thiếu chú ý của cô đôi khi lại khiến cô vô tình nghe được những “cuộc trò chuyện thú vị”.

Theo Amen, những đặc điểm như tính bốc đồng và tăng động có thể trở thành điểm mạnh thay vì bất lợi, nếu tập trung vào tính dẻo của não bộ—khả năng của não hình thành các kết nối thần kinh mới, thậm chí cả sau chấn thương và ở giai đoạn muộn trong cuộc đời. Các hoạt động như thiền, bài tập thở, vận động thể chất và học kỹ năng mới đều có liên quan đến việc cải thiện tính dẻo thần kinh này.

Ông nói: “Chỉ tập trung vào những thiếu sót là bỏ lỡ vấn đề cốt lõi. Mục tiêu thực sự là giúp mọi người xây dựng một bộ não tốt hơn để họ có thể khai thác được điểm mạnh của mình một cách ổn định—đặc biệt trong những tình huống cuộc sống đòi hỏi sự tập trung và kiên trì”.

Vấn đề trong lớp học

Tuy nhiên, những yêu cầu của cuộc sống hiện đại có thể phần nào giải thích sự gia tăng của ADHD—mà theo một số quan điểm, đây có thể là vấn đề từ môi trường hơn là một rối loạn của não bộ.

Một bài báo đăng trên BJPsych Advances cho rằng trẻ em ở các thế hệ trước không bị yêu cầu phải ngồi yên một cách cứng nhắc và tập trung vào học tập trong nhiều giờ mỗi ngày như hiện nay.

“Tôi đã có suy nghĩ từ lâu rằng chúng ta đang biến ADHD thành một tình trạng bệnh lý hay một sự bất thường, trong khi thực chất nó tồn tại trên một phổ liên tục theo nhiều hướng khác nhau”, bác sĩ Andrew Zimmerman, một chuyên gia thần kinh nhi khoa đã nghỉ hưu, chia sẻ với The Epoch Times.

“Và chúng ta có xu hướng coi đó là bất thường bởi vì chúng ta muốn trẻ em phải ngồi yên trong lớp và làm bài học của mình”.

Theo bác sĩ tâm thần và nhà nghiên cứu Annie Swanepoel, việc điều chỉnh môi trường học đường và nơi làm việc không chỉ giúp giảm kỳ thị và cảm giác xấu hổ đối với ADHD, mà còn mang lại lợi ích cho tất cả mọi người bằng cách tạo không gian cho những kỹ năng và sở trường mà người có ADHD mang lại.

“Chúng ta cần nhận ra rằng sự đa dạng chính là gia vị của cuộc sống”, bà viết trong một bài báo đăng trên Clinical Neuropsychiatry.

Theo Sira, việc điều chỉnh trường học và nơi làm việc nhằm cải thiện khả năng tập trung có thể mang lại lợi ích cho tất cả mọi người. Tuy nhiên, không có giải pháp chung áp dụng cho tất cả.

Với một số người, làm việc trong môi trường văn phòng mở, nhộn nhịp có thể giúp tăng tính trách nhiệm và động lực. Nhưng với những người khác, sự xao nhãng từ hình ảnh và tiếng ồn lại khiến công việc trở nên quá khó khăn. Họ có thể cần làm việc tại nhà hoặc trong không gian riêng kín đáo.

Bà nói: “Nếu chúng ta có thể điều chỉnh môi trường phù hợp với từng người thì sẽ tốt hơn rất nhiều”.

Tiến sĩ Andrew Zimmerman – bác sĩ thần kinh nhi khoa đã nghỉ hưu chia sẻ: “Chúng ta đang biến ADHD thành một tình trạng bệnh lý hay một sự bất thường, trong khi thực chất nó tồn tại trên một phổ liên tục theo nhiều hướng khác nhau, và chúng ta có xu hướng coi đó là bất thường bởi vì chúng ta muốn trẻ em phải ngồi yên trong lớp và làm bài học của mình”.

Ông cũng lưu ý rằng những trẻ bị nghi ngờ mắc ADHD cần được đánh giá kỹ lưỡng, bởi trong một số trường hợp, tình trạng thiếu chú ý và tăng động có thể xuất phát từ các nguyên nhân tiềm ẩn như hội chứng rượu bào thai, hội chứng nhiễm sắc thể X dễ gãy hoặc sinh non, những yếu tố không phải lúc nào cũng được nhận diện trong môi trường học đường.

Tuy nhiên, trong phần lớn các trường hợp, ông cho rằng ADHD đang bị chẩn đoán quá mức và điều trị quá mức, trong khi giải pháp thực sự có thể là một cách tiếp cận giáo dục khác phù hợp hơn.

Ông nói: “Nếu tôi có một đứa trẻ trong hoàn cảnh đó, tôi chắc chắn sẽ tìm một môi trường học thay thế nơi chúng có thể thể hiện bản thân. Rất nhiều điều quan trọng nằm ở các mối quan hệ—đó là sự phát triển xã hội, giúp trẻ học được sự công bằng và cách hòa hợp với người khác—những điều này có lẽ còn quan trọng hơn cả giải tích”.

Chúng ta có đang chẩn đoán quá mức không?

Trong chưa đầy hai thập kỷ, tỷ lệ chẩn đoán ADHD ở trẻ em đã tăng từ 6,1% lên 10,2%. Hiện nay, con số này là 11,4% ở trẻ từ 3 đến 17 tuổi. Ở người lớn, mặc dù chỉ chiếm khoảng 1% dân số, số ca chẩn đoán ADHD gần như đã tăng gấp đôi trong giai đoạn 2007–2016.

Tiến sĩ Zimmerman gần đây đã xem xét các nghiên cứu cho thấy có sự chồng lấp về triệu chứng giữa những bệnh nhân ADHD được xác định rõ ràng và trẻ em bình thường. Ông cho biết ngay cả những trẻ có cấu trúc não bộ bình thường cũng có thể cải thiện khả năng tập trung và giảm tăng động khi dùng thuốc.

Theo ông, sự chồng lấp này làm mờ đi ranh giới rõ ràng giữa việc ai thực sự mắc ADHD và ai không.

Ông nói: “Câu hỏi đặt ra là: liệu chúng ta có đang đối xử không công bằng với trẻ không? Theo một nghĩa nào đó, chúng ta có đang phạt chúng bằng việc bắt trẻ dùng thuốc không? Thuốc có thể khiến trẻ trông có vẻ tốt hơn, nhưng không nhất thiết giúp chúng làm việc tốt hơn, và chắc chắn không khiến chúng cảm thấy tốt hơn”.

Theo Sira, một trong những lý do khiến ADHD gia tăng là do yêu cầu về sự chú ý trong thế giới hiện đại ngày càng lớn, bao gồm việc sử dụng màn hình, lớp học đông hơn, cũng như nhiều yếu tố gây xao nhãng cả về thể chất lẫn cảm xúc, khiến việc duy trì tập trung trở nên khó khăn hơn.

Theo Amen, điều quan trọng là rèn luyện não bộ có khả năng chuyển sang trạng thái tập trung khi cần thiết.

“Vấn đề xảy ra khi mạng lưới kiểm soát sự tập trung và thực hiện nhiệm vụ—đặc biệt là vùng vỏ não trước trán và các phần liên kết—không được kích hoạt một cách ổn định vào đúng thời điểm cần thiết”, ông nói.

Theo Sira, não bộ có thể được hỗ trợ thông qua chế độ ăn lành mạnh, giấc ngủ đầy đủ và tập thể dục thường xuyên.

Bà cho biết: “Nếu bạn muốn chủ động rèn luyện khả năng kiểm soát sự chú ý của mình, thì thiền là một phương pháp hiệu quả, bởi vì bản chất của thiền chính là học cách nhận ra khi sự chú ý bị xao nhãng và đưa nó trở lại—dù là thông qua nhận thức cảm giác hay các chuyển động có ý thức”.

Đối với trẻ em, võ thuật và khiêu vũ có thể rèn luyện tính kỷ luật thông qua chuyển động có ý thức và cải thiện khả năng tập trung. Người lớn cũng có thể phát triển những kỹ năng này và nên làm như vậy, vì tính dẻo của não bộ nên được rèn luyện suốt đời.

Tìm được môi trường phù hợp

Trong một số trường hợp, những người mắc ADHD học cách thích nghi với cách não bộ của mình hoạt động, Zimmerman cho biết. Trong trường hợp khác, họ điều chỉnh môi trường xung quanh để tối ưu hóa cách bộ não của họ vận hành.

Trong trường hợp của Isaac, môi trường phù hợp không thay đổi con người cậu, mà tạo điều kiện để cậu phát triển đúng với bản thân mình. Hiện tại cậu đang học năm cuối trung học, và không có hứng thú học đại học.

Cậu đã bắt đầu cắt cỏ thuê từ năm 14 tuổi và hiện cũng làm việc trong doanh nghiệp gia đình. Công việc của cậu bao gồm bọc nội thất xe, lắp đặt hệ thống khởi động từ xa và âm thanh. Sau khi tốt nghiệp, cậu mong muốn có một công việc thiên về lao động tay chân—và theo nhiều tiêu chí đánh giá, cậu đã và đang đi đúng hướng để đạt được điều đó.

Rodden cho rằng chính lịch trình linh hoạt của Isaac—thay vì một lịch trình cứng nhắc, chia khung thời gian cụ thể—đã giúp cậu học được một điều mà nhiều bạn cùng trang lứa có thể sẽ không học được cho đến rất lâu sau này, hoặc thậm chí không bao giờ học được: cách tự quản lý bản thân.

Rodden nói: “Tôi nhận ra rằng ADHD không phải là điều xấu như mọi người vẫn nghĩ. Tôi đã nói với con rằng: ‘Đây là món quà mà Chúa ban cho con, và món quà này sẽ rất hữu ích cho con trong cuộc sống’”.

Theo The Epoch Times