Bầu cử giữa kỳ Mỹ: Chiến thắng của Đảng Dân chủ nói lên điều gì?

Đảng Dân chủ thắng cả hai viện Quốc hội Mỹ trong bầu cử giữa kỳ. Nhà bình luận Thịnh Tuyết lo các vấn đề tồn đọng nhiều năm khó giải quyết hết trong hai năm, còn ông Vương Đan cho rằng kết quả cho thấy sức bền của cơ chế kiểm soát quyền lực.

Đảng Dân chủ đã thắng lớn trong cuộc bầu cử giữa kỳ và giành lại quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội Mỹ, còn Đảng Cộng hòa và Tổng thống Donald Trump chịu thất bại chính trị. Nhà bình luận thời sự Thịnh Tuyết và nhà hoạt động dân chủ Trung Quốc Vương Đan mỗi người đưa ra nhận định riêng về tác động của cuộc bầu cử.

Bà Thịnh Tuyết cho rằng kết quả bầu cử phản ánh những vấn đề xã hội và thể chế tích tụ nhiều năm ở Mỹ, và chính quyền Trump khó xoay chuyển hoàn toàn tình hình trong hai năm. Ông Vương Đan thì nhận định cuộc bầu cử cho thấy năng lực kiểm soát và cân bằng quyền lực của nền dân chủ Mỹ: cử tri dùng lá phiếu để chọn lại lực lượng cầm quyền, đó là một đặc trưng quan trọng của chính trị dân chủ.

Cả hai đều cho rằng chiến thắng của Đảng Dân chủ không có nghĩa là bản đồ chính trị Mỹ đã đổi hướng vĩnh viễn. Trong hai năm tới, cuộc giằng co quyền lực giữa Nhà Trắng và Quốc hội, cuộc tranh cãi về đường lối trong nội bộ Đảng Dân chủ và việc Đảng Cộng hòa chuẩn bị người kế nhiệm cho cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 sẽ là những chỉ dấu quan trọng để theo dõi chính trường Mỹ.

Thịnh Tuyết: Nước Mỹ tồn đọng nhiều vấn đề, hai năm khó xoay chuyển hoàn toàn

Trong bài bình luận đăng trên mạng xã hội hôm thứ Tư (4/11), bà Thịnh Tuyết viết rằng bà thất vọng nhưng không bất ngờ khi Đảng Dân chủ thắng áp đảo tại Quốc hội. Bà không cho rằng đây là thất bại của chính quyền Trump, mà là dấu hiệu cho thấy nước Mỹ đã tích tụ quá nhiều vấn đề sâu xa từ trước.

Bà cho biết sau khi phong trào phản kháng ở Hồng Kông bị đàn áp năm 2019, bà bắt đầu nghiên cứu hiện tượng mà bà gọi là “làn sóng thực dân ngược” và “phản văn minh tràn vào”. Theo bà, một bộ phận người nhập cư vào Mỹ chưa thật sự chấp nhận các giá trị cốt lõi và hệ thống pháp quyền của nước này. Một số người còn lợi dụng hệ thống phúc lợi và kẽ hở của thể chế, hình thành một lực lượng tác động ngược lại xã hội và thể chế chính trị Mỹ.

Bà nhấn mạnh vấn đề không nằm ở bản thân người nhập cư, vì Mỹ vốn là quốc gia của người nhập cư. Điều thật sự đáng quan tâm là mức độ hòa nhập của người nhập cư, và khả năng tiếp nhận, đồng hóa của xã hội Mỹ có đang bị thách thức hay không. Bà nhận định thay đổi cơ cấu dân số có thể ảnh hưởng đến kết quả bầu cử, và kết quả bầu cử lại tiếp tục làm thay đổi chính sách cũng như cách vận hành thể chế của quốc gia.

Bà Thịnh Tuyết đánh giá cao những gì chính quyền Trump làm trong hai năm qua. Bà chỉ ra chính quyền đã áp dụng các biện pháp cứng rắn trong kiểm soát biên giới, trấn áp tội phạm, trục xuất người nhập cư bất hợp pháp, chống buôn lậu fentanyl, khai thác năng lượng và chống sự thâm nhập của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Bà cho rằng trong thời gian ngắn, chính quyền đã thúc đẩy những cải cách mà nhiều năm qua chưa thực hiện được.

Bà dẫn số liệu chính thức của Mỹ về thực thi pháp luật ở biên giới, trục xuất người nhập cư và tỷ lệ tội phạm để làm căn cứ cho quan điểm của mình. Dù chính quyền Trump đạt tiến triển ở một số chính sách, bà cho rằng các vấn đề xã hội và thể chế hình thành qua nhiều thập niên ở Mỹ không thể được giải quyết hết chỉ trong hai năm.

Vương Đan: “Nước có thể chở thuyền, cũng có thể lật thuyền”

Trong bình luận của mình, ông Vương Đan phân tích kết quả bầu cử từ góc độ vận hành của thể chế dân chủ. Ông nhắc rằng hai năm trước, ông Trump và Đảng Cộng hòa thắng áp đảo trong cuộc tổng tuyển cử, nay Đảng Dân chủ lại giành thắng lợi lớn trong bầu cử giữa kỳ, phản ánh rõ đặc điểm “lòng dân như nước chảy” của chính trị dân chủ.

Ông dùng câu “nước có thể chở thuyền, cũng có thể lật thuyền” để nói về sức mạnh của cử tri: khi người cầm quyền không đáp ứng nguyện vọng của người dân, cử tri có thể dùng lá phiếu để thay đổi cục diện chính trị.

Ông Vương Đan cho rằng một nguyên nhân quan trọng khiến Đảng Cộng hòa thất bại lần này là vấn đề kinh tế và chi phí sinh hoạt. Theo quan sát của ông, cử tri Mỹ rất coi trọng giá cả và chi tiêu hằng ngày. Khi thấy chi phí sinh hoạt tăng, họ sẽ bất mãn với đảng cầm quyền, mà không nhất thiết cân nhắc lập trường chính trị vốn có của đảng đó.

Ông nói hiện tượng Trump trên chính trường Mỹ đã kéo dài hơn 10 năm, và nước Mỹ đang dần bước vào giai đoạn mà ông gọi là “thời hậu Trump”. Dù vậy, điều này không có nghĩa ông Trump lập tức mất ảnh hưởng chính trị, vì ông vẫn còn hai năm nhiệm kỳ và nắm quyền hành pháp. Điều thật sự đáng theo dõi, theo ông Vương Đan, là lực lượng chính trị của ông Trump sẽ được tiếp nối ra sao, và Đảng Cộng hòa có tìm được thế hệ lãnh đạo tiếp theo hay không.

Ông Vương Đan cũng thận trọng với nhận định rằng “bản đồ chính trị Mỹ đã có bước chuyển lớn”. Ông cho rằng chiến thắng lần này của Đảng Dân chủ có thể phản ánh nhiều hơn sự bất mãn của cử tri về giá cả, kinh tế và chiến tranh Iran, chứ không phải cử tri bảo thủ ở Mỹ đã chuyển hẳn sang phe tự do.

Ông lấy ví dụ các ứng viên Đảng Dân chủ tạo đột phá tại Texas: một số ứng viên của đảng này không tập trung vào hệ tư tưởng và các tranh cãi văn hóa, mà bàn về các vấn đề dân sinh như chi phí sinh hoạt, giáo dục công. Ông cho rằng đây nhiều khả năng là chiến lược tranh cử phát huy hiệu quả, chứ không phải lập trường chính trị của các bang “đỏ” truyền thống đã thay đổi tận gốc.

Nhà Trắng và Quốc hội bước vào vòng giằng co mới

Về cục diện sau khi Đảng Dân chủ nắm Quốc hội, bà Thịnh Tuyết và ông Vương Đan đều cho rằng chính quyền Trump sẽ bị kiềm chế nhiều hơn, nhưng quyền hành pháp của tổng thống vẫn không thể xem nhẹ.

Bà Thịnh Tuyết chỉ ra Hạ viện nắm quyền chủ đạo trong việc cấp ngân sách cho chính phủ và lập pháp về thuế, cũng có quyền khởi xướng luận tội. Thượng viện phụ trách phê chuẩn việc bổ nhiệm các vị trí quan trọng như thành viên nội các, đại sứ và thẩm phán liên bang. Đảng Dân chủ có thể dùng các quyền về ngân sách, điều tra và phê chuẩn nhân sự để hạn chế chính quyền Trump, nhưng muốn vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống hay kết tội trong một vụ luận tội đều cần đa số hai phần ba.

Ông Vương Đan nói thêm rằng Đảng Dân chủ nhiều khả năng sẽ dùng quyền điều tra của Quốc hội để điều tra cách điều hành của ông Trump trong hai năm qua, thậm chí thúc đẩy thủ tục luận tội. Ông cho rằng bản thân ông Trump hoặc một số thành viên nội các có thể chịu sức ép chính trị và pháp lý, nhưng luận tội không đồng nghĩa với việc cuối cùng bị kết tội.

Ông cũng lưu ý Đảng Dân chủ không nên trả đũa chính trị hay thanh trừng trên diện rộng sau khi thắng cử. Nếu muốn tiếp tục giữ lợi thế trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2028, đảng này phải tính đến phản ứng của những người ủng hộ Đảng Cộng hòa và tránh đi đến cực đoan chính trị.

Ông Vương Đan cho rằng thời gian tới, ông Trump có thể trở thành một “con vịt què giận dữ”: khi chính sách đối nội bị Quốc hội kiềm chế, ông Trump sẽ dồn nhiều sức lực chính trị hơn cho đối ngoại. Do tổng thống vẫn có khá nhiều dư địa hành pháp trong chính sách đối ngoại, ông dự đoán chính sách đối ngoại của Mỹ có thể có những thay đổi mới trong hai năm tới.

Quan hệ Mỹ-Trung và bầu cử 2028 là tâm điểm theo dõi

Bàn về quan hệ Mỹ-Trung, ông Vương Đan cho rằng khi mất sự ủng hộ của Quốc hội, ông Trump có thể bớt phụ thuộc kinh tế vào Trung Quốc, nhất là không còn cần đến những cách như để Trung Quốc mua nông sản Mỹ nhằm tranh thủ sự ủng hộ chính trị trong nước. Vì vậy, quan hệ Mỹ-Trung có thể trở nên căng thẳng hơn.

Ông nói điều đáng theo dõi sắp tới là ông Trump có thăm Trung Quốc theo kế hoạch hay không, và cuộc gặp có thể diễn ra giữa ông Tập Cận Bình và ông Trump sẽ đạt kết quả gì. Ông cũng cho rằng hai đảng ở Mỹ vẫn khá đồng thuận về việc bán vũ khí cho Đài Loan, nên không nghĩ việc Đảng Dân chủ nắm lại Quốc hội sẽ lập tức thay đổi chính sách của Mỹ đối với Đài Loan.

Ngoài chính sách đối ngoại, ông Vương Đan đặc biệt chú ý đến cuộc tranh cãi về đường lối trong nội bộ Đảng Dân chủ. Ông chỉ ra trong cuộc bầu cử này, nhiều ứng viên cấp tiến đã tạo được đột phá. Họ chủ trương chính phủ can thiệp tích cực vào các vấn đề nhà ở, y tế, chăm sóc trẻ em và phân phối thu nhập, và kết quả này có thể khiến cánh tả trong Đảng Dân chủ lớn mạnh thêm.

Dẫu vậy, ông cho rằng nếu Đảng Dân chủ ngả quá xa sang trái sau khi thắng cử và không xử lý được bất đồng giữa các phe phái trong đảng, hai năm sau cử tri cũng có thể lại dùng lá phiếu để lựa chọn theo hướng ngược lại.

Ở phía Đảng Cộng hòa, ông Vương Đan nhận định cuộc cạnh tranh giành vị trí kế nhiệm cho cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 có thể bắt đầu sớm. Ông đặc biệt nhắc đến Phó Tổng thống Vance, Ngoại trưởng Rubio, Thống đốc Florida DeSantis cùng một số người khác, và cho rằng cần theo dõi những chính khách Cộng hòa nào sẽ dần giữ khoảng cách với ông Trump để xây dựng đường lối chính trị riêng.

Ông cũng nhận thấy nhiều chính khách trẻ đã nổi lên trong cuộc bầu cử này, và cho rằng cục diện chính trường Mỹ lâu nay do các chính khách cao tuổi chi phối có thể dần thay đổi.

Bầu cử 2028 mới là mốc then chốt tiếp theo

Về ý nghĩa lịch sử của cuộc bầu cử, ông Vương Đan cho rằng cục diện hai đảng luân phiên cầm quyền và kiềm chế lẫn nhau ở Mỹ chưa thay đổi về căn bản. Ông nhận định chiến thắng lớn lần này của Đảng Dân chủ đáng chú ý, nhưng còn phải chờ xem thế thắng đó có kéo dài được đến năm 2028 hay không.

Ông dùng hình ảnh “hiệu ứng con lắc” để mô tả nền dân chủ Mỹ: khi bất kỳ đảng nào cầm quyền mà nghiêng quá xa về một hướng, cử tri đều có cơ hội kéo đảng đó trở lại ở lần bầu cử sau. Ông cho rằng cơ chế định kỳ chọn lại người cầm quyền này là một ưu thế quan trọng của nền dân chủ Mỹ.

Bà Thịnh Tuyết thì nhắc rằng những vấn đề sâu xa mà nước Mỹ đang đối mặt sẽ không biến mất chỉ sau một cuộc bầu cử. Bà hy vọng khi trở lại nắm quyền, Đảng Dân chủ sẽ kiềm chế các chính sách quá khích và không dùng quyền lực của Quốc hội để cản trở các biện pháp bảo đảm an ninh biên giới, trấn áp tội phạm và bảo vệ an ninh quốc gia.

Dù có lập trường và góc phân tích khác nhau, cả hai đều xem hai năm tới là giai đoạn bước ngoặt quan trọng của chính trị Mỹ. Cách Đảng Dân chủ sử dụng quyền lực của Quốc hội, cách ông Trump đối phó với sự kiềm chế chính trị, và việc hai đảng có đưa ra được ứng viên tổng thống đủ sức hút cho năm 2028 hay không sẽ là yếu tố then chốt quyết định hướng đi tiếp theo của chính trị Mỹ.