Chiến thắng ở nhiều bang mở đường cho nỗ lực thay đổi cách bầu tổng thống Mỹ năm 2028

Việc giành quyền kiểm soát chính quyền tại thêm nhiều bang sau cuộc bầu cử giữa kỳ có thể giúp Đảng Dân chủ tiến gần hơn đến mục tiêu chọn tổng thống Mỹ theo tổng số phiếu phổ thông trên toàn quốc. Tuy nhiên, kế hoạch này vẫn cần sự chấp thuận của các bang liên quan và có thể đối mặt với những thách thức pháp lý.

Sau cuộc bầu cử giữa kỳ hôm thứ Ba (3/11), Đảng Dân chủ giành được cả chức thống đốc lẫn quyền kiểm soát hai viện lập pháp bang tại Michigan, Pennsylvania, Wisconsin và Nevada, theo Fox News.

Kết quả này mở ra cơ hội để bốn bang gia nhập một thỏa thuận liên bang có tên National Popular Vote Interstate Compact (Thỏa thuận liên bang về phiếu phổ thông toàn quốc). Nếu cả 4 bang cùng tham gia, thỏa thuận sẽ có đủ số phiếu đại cử tri cần thiết để bắt đầu có hiệu lực.

Thỏa thuận quy định rằng các bang tham gia sẽ trao toàn bộ phiếu đại cử tri của mình cho ứng viên giành được nhiều phiếu phổ thông nhất trên toàn nước Mỹ, thay vì trao cho người thắng tại từng bang như cách làm hiện nay.

4 bang có thể giúp thỏa thuận đạt ngưỡng kích hoạt

Theo quy định, thỏa thuận chỉ có hiệu lực khi tổng số phiếu đại cử tri của các bang tham gia đạt ít nhất 270, tức ngưỡng cần thiết để một ứng viên giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống.

Hiện có 18 bang và Đặc khu Columbia tham gia thỏa thuận, với tổng cộng 222 phiếu đại cử tri. Như vậy, thỏa thuận còn thiếu 48 phiếu để đạt ngưỡng kích hoạt.

Nếu Michigan, Pennsylvania, Wisconsin và Nevada cùng gia nhập, họ sẽ bổ sung 50 phiếu đại cử tri, nâng tổng số lên 272. Khi đó, thỏa thuận sẽ đủ điều kiện có hiệu lực.

Arizona cũng có thể tham gia và nâng tổng số lên 283 phiếu. Theo KTAR, hãng tin AP đã xác định Đảng Dân chủ giành đủ số ghế để kiểm soát cả hai viện lập pháp của bang, trong khi Thống đốc Katie Hobbs đã tái đắc cử.

Tuy nhiên, việc Đảng Dân chủ nắm quyền tại các bang này không đồng nghĩa thỏa thuận tự động được thông qua. Mỗi bang vẫn phải ban hành luật để chính thức gia nhập, và hiện chưa rõ liệu các nhà lập pháp có xem đây là ưu tiên hay không.

Đại cử tri đoàn vẫn tồn tại, nhưng cách trao phiếu có thể thay đổi

Để hiểu thỏa thuận này, cần biết rằng người dân Mỹ không trực tiếp bỏ phiếu quyết định ai trở thành tổng thống. Thay vào đó, họ bỏ phiếu cho các ứng viên, qua đó quyết định đại cử tri của bang sẽ bỏ phiếu cho ai. Kết quả bỏ phiếu của các đại cử tri mới là căn cứ chính thức xác định người đắc cử.

Mỗi bang có số phiếu đại cử tri bằng tổng số thượng nghị sĩ và hạ nghị sĩ mà bang đó có tại Quốc hội. Toàn nước Mỹ có 538 phiếu đại cử tri, và ứng viên cần giành ít nhất 270 phiếu để thắng cử.

Hiện nay, hầu hết các bang đều trao toàn bộ phiếu đại cử tri cho ứng viên giành nhiều phiếu phổ thông nhất tại bang mình. Chỉ Maine và Nebraska áp dụng cách phân bổ khác.

Ví dụ, một ứng viên có thể giành được nhiều phiếu phổ thông hơn trên toàn nước Mỹ nhưng vẫn thất bại nếu không có đủ phiếu đại cử tri. Trong lịch sử Mỹ, đã có 5 lần người thắng phiếu phổ thông toàn quốc không trở thành tổng thống, gần nhất là các cuộc bầu cử năm 2000 và 2016.

Thỏa thuận National Popular Vote muốn thay đổi cách phân bổ này. Nếu thỏa thuận có hiệu lực, các bang tham gia sẽ không còn trao phiếu đại cử tri cho người thắng tại bang mình, mà trao toàn bộ số phiếu đó cho ứng viên có tổng số phiếu phổ thông cao nhất trên toàn quốc.

Điều này có nghĩa là Đại cử tri đoàn vẫn được giữ nguyên, nhưng kết quả phiếu phổ thông toàn quốc sẽ quyết định cách các bang tham gia phân bổ phiếu đại cử tri. Theo USA Today, muốn xóa bỏ hoàn toàn Đại cử tri đoàn thì phải sửa đổi Hiến pháp Mỹ.

Những người ủng hộ thỏa thuận cho rằng cách tính phiếu trên toàn quốc sẽ bảo đảm mọi lá phiếu có giá trị ngang nhau, bất kể cử tri sống ở bang nào.

Ngược lại, những người ủng hộ Đại cử tri đoàn cho rằng hệ thống hiện nay buộc các chiến dịch tranh cử phải quan tâm đến cử tri ở nhiều bang, kể cả những nơi có thể ít được chú ý nếu chỉ tính tổng số phiếu phổ thông toàn quốc.

Theo khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew năm 2024, có 63% người trưởng thành ở Mỹ muốn ứng viên giành nhiều phiếu phổ thông nhất trên toàn quốc trở thành tổng thống. Tỷ lệ này là khoảng 80% trong nhóm cử tri thuộc hoặc nghiêng về Đảng Dân chủ, so với 46% ở nhóm thuộc hoặc nghiêng về Đảng Cộng hòa.

Dự luật có thể được trình lại vào năm 2027, nhưng chưa chắc được thông qua

National Popular Vote, tổ chức xây dựng thỏa thuận và vận động các bang tham gia, cho biết đã tìm được nhiều nhà lập pháp sẵn sàng bảo trợ dự luật tại cả 5 bang nói trên, gồm Michigan, Pennsylvania, Wisconsin, Nevada và Arizona.

Tổ chức dự kiến các dự luật sẽ được trình trước hoặc ngay khi kỳ họp lập pháp năm 2027 bắt đầu.

Ông Patrick Rosenstiel, cố vấn cấp cao của tổ chức, nói với Fox News rằng ông tin có “nhiều con đường” để thỏa thuận giành được 48 phiếu đại cử tri còn thiếu. Ông cho rằng kế hoạch này đáp ứng mong muốn của 63% người Mỹ muốn tổng thống được quyết định theo phiếu phổ thông toàn quốc.

Tuy nhiên, không phải bang nào cũng muốn tham gia. Giáo sư luật Edward Foley thuộc Đại học bang Ohio nhận định các bang chiến địa như Pennsylvania có thể ngần ngại, bởi khi thỏa thuận có hiệu lực, họ có thể mất đi ảnh hưởng và sự chú ý đặc biệt mà các ứng viên tổng thống dành cho mình trong mỗi chiến dịch tranh cử.

Thực tế, ngay cả những bang do Đảng Dân chủ kiểm soát cũng từng không ủng hộ thỏa thuận.

Năm 2019, ông Steve Sisolak, khi đó là Thống đốc Nevada thuộc Đảng Dân chủ, đã phủ quyết dự luật gia nhập vì cho rằng việc này có thể “làm giảm vai trò của những bang nhỏ như Nevada”.

Michigan cũng không thông qua được thỏa thuận trong giai đoạn Đảng Dân chủ kiểm soát toàn bộ chính quyền bang, từ năm 2023 đến 2024, theo Axios.

Tại Arizona, Dân biểu bang Quantá Crews, người đã bảo trợ dự luật gia nhập thỏa thuận tại Hạ viện bang trong hai năm qua, từ chối bình luận với Axios về việc liệu bà có trình lại dự luật trong kỳ họp tới hay không.

Thỏa thuận có cần Quốc hội phê chuẩn?

Ngay cả khi các bang thông qua luật gia nhập, thỏa thuận vẫn có thể đối mặt với nhiều vụ kiện. Tranh cãi pháp lý tập trung vào câu hỏi liệu các bang có quyền tự thỏa thuận cách trao phiếu đại cử tri mà không cần Quốc hội chấp thuận hay không.

Ông Hans von Spakovsky, cựu ủy viên Ủy ban Bầu cử Liên bang và chuyên gia luật bầu cử của tổ chức bảo thủ Advancing American Freedom, nói với Fox News rằng thỏa thuận này “chưa từng có tiền lệ”.

Ông cho biết trước đây các bang từng ký những thỏa thuận với nhau về các vấn đề như chia sẻ nguồn nước sông, nhưng chưa từng có thỏa thuận nào làm thay đổi cách thức vận hành của một phần quan trọng trong hệ thống bầu cử tổng thống.

“Nhưng với một thỏa thuận làm thay đổi cấu trúc nền tảng của Hiến pháp, tôi nghĩ Tòa Tối cao sẽ nói rằng không thể làm vậy”, ông nói.

Ông von Spakovsky lập luận rằng theo Điều khoản về thỏa thuận giữa các bang trong Hiến pháp Mỹ, thỏa thuận này cần được Quốc hội phê chuẩn. Theo ông, những bang không tham gia có cơ sở để khởi kiện lên Tòa Tối cao.

Ở chiều ngược lại, ông Rosenstiel bác bỏ quan điểm cho rằng thỏa thuận đã thay đổi Hiến pháp một cách không hợp lệ.

“Đọc đúng Điều II, Khoản 1 sẽ thấy rõ các bang có độc quyền trao phiếu đại cử tri”, ông nói. “Câu hỏi pháp lý duy nhất đáng xem xét là thỏa thuận này có cần Quốc hội đồng ý hay không.”

Giáo sư luật Derek Muller thuộc Đại học Notre Dame cũng cho rằng thỏa thuận cần được Quốc hội phê chuẩn.

Theo ông von Spakovsky, nếu cần Quốc hội thông qua, thỏa thuận chỉ cần nhận được đa số đơn giản tại cả Hạ viện và Thượng viện. Ông cho rằng Hiến pháp không quy định rõ phải có chữ ký của tổng thống, nên quyền phủ quyết của tổng thống có thể không ngăn được thỏa thuận.

Ông dự đoán Quốc hội mới “chắc chắn sẽ dễ dàng thông qua”, vì thỏa thuận “hoàn toàn do Đảng Dân chủ tạo ra và chỉ Đảng Dân chủ ủng hộ”.

Tuy nhiên, một số chuyên gia được USA Today dẫn lời cho rằng nếu cần Quốc hội phê chuẩn, Đảng Dân chủ sẽ phải vượt qua ngưỡng 60 phiếu tại Thượng viện để chặn thủ tục kéo dài tranh luận. Sau đó, thỏa thuận vẫn có thể vấp phải quyền phủ quyết của tổng thống.

Theo ông Rosenstiel, thỏa thuận chỉ có thể áp dụng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 nếu các bang tham gia đạt tổng cộng ít nhất 270 phiếu đại cử tri trước ngày 20/7/2028. Nếu không đạt ngưỡng này, cuộc bầu cử vẫn diễn ra theo cơ chế Đại cử tri đoàn hiện hành.