Blog: Ông Trump rốt cuộc sai ở đâu? Chính trường Mỹ 2028 sẽ biến động lớn?

Đảng Dân chủ không chỉ giành lại Thượng viện lẫn Hạ viện trong bầu cử giữa kỳ Mỹ năm 2026, mà còn giành những chiến thắng gây chấn động ở nhiều nơi vốn là thành trì của Đảng Cộng hòa.

Đó không còn là “làn sóng xanh” như người ta vẫn thường nói, mà là một “cơn sóng thần xanh” đủ sức thay đổi cục diện chính trị nước Mỹ.

Tại Texas, ứng viên Đảng Dân chủ James Talarico đánh bại ông Ken Paxton, người được Tổng thống Mỹ Donald Trump ủng hộ, trở thành người thuộc Đảng Dân chủ đầu tiên trong gần 40 năm thắng cử thượng nghị sĩ liên bang ở bang này. Bà Gina Hinojosa, cũng thuộc Đảng Dân chủ, đánh bại Thống đốc đương nhiệm Greg Abbott của Đảng Cộng hòa. South Carolina, Kansas và một số bang vốn nghiêng hẳn về Đảng Cộng hòa khác cũng có những thay đổi lớn. Michigan còn bầu ra ông Abdul El-Sayed, thượng nghị sĩ liên bang theo đạo Hồi đầu tiên trong lịch sử nước Mỹ.

Vì sao Đảng Cộng hòa thua thảm đến vậy? Tôi cho rằng không phải cử tri Mỹ bỗng nhiên yêu mến Đảng Dân chủ, mà đây là phản ứng dồn lại của họ trước các chính sách của chính quyền Trump trong 2 năm qua. Trước hết, nguyên nhân căn bản nhất vẫn là kinh tế, nhất là chi phí sinh hoạt tăng lên do cuộc chiến với Iran.

Về cuộc chiến với Iran

Khi tranh cử năm 2024, ông Trump từng hứa tránh để nước Mỹ một lần nữa sa vào những cuộc chiến kéo dài ở nước ngoài, và hứa giảm chi phí sinh hoạt cho người dân bình thường. Thế nhưng cuộc chiến với Iran lại đánh đúng vào cả hai lời hứa này.

Chiến tranh đẩy giá năng lượng lên, khiến chi phí xăng, dầu diesel, vận tải và sản xuất nông nghiệp tăng theo. Cuối cùng, tất cả hiện ra trên hóa đơn đổ xăng, giá thực phẩm ở siêu thị và khoản chi tiêu hằng tháng của người Mỹ. Với cử tri bình thường, tình hình Trung Đông xa xôi có lẽ không phải điều họ bận tâm thường ngày, nhưng giá xăng dầu tăng, túi tiền vơi đi lại là sức ép họ cảm nhận được mỗi ngày.

Chính trường Mỹ có một câu nói nổi tiếng: “It’s the economy, stupid” (“Kinh tế mới là vấn đề, đồ ngốc ạ”). Kinh tế thường quyết định lá phiếu của cử tri.

Điều này càng rõ ở các bang nông nghiệp như Kansas, Iowa: nông dân không chỉ chịu sức ép chi phí sản xuất vì giá dầu diesel tăng, mà còn chịu tác động mạnh từ chính sách thuế quan của ông Trump và các biện pháp trả đũa thương mại của những nước khác. Khi vừa phải trả chi phí cao hơn, vừa đối mặt với thị trường xuất khẩu thu hẹp, tại sao nông dân còn phải tiếp tục ủng hộ Đảng Cộng hòa?

Về chính sách thuế quan

Thứ hai, vấn đề trong chính sách thuế quan của ông Trump chưa hẳn nằm ở phương hướng, mà ở cách làm cụ thể. Nước Mỹ từ lâu đã đối mặt với tình trạng sản xuất chuyển ra nước ngoài, chuỗi cung ứng phụ thuộc vào nước ngoài và bị đối xử bất công trong thương mại. Dùng thuế quan để đàm phán lại quan hệ thương mại vốn không phải là không có cơ sở thực tế. Nhưng biết vấn đề nằm ở đâu không có nghĩa là biết phải giải quyết thế nào.

Điều này khiến tôi nhớ đến chuyện Triều Thác “tước phiên” thời Tây Hán. Xét về phương hướng chính trị lâu dài, chủ trương làm suy yếu quyền lực của các chư hầu, tăng cường tập quyền trung ương không sai. Nhưng Triều Thác quá nóng vội trong cách làm, cuối cùng gây ra loạn 7 nước Ngô, Sở, bản thân ông cũng chịu cảnh bị chém ngang lưng. Phương hướng đúng không có nghĩa là phương pháp đúng. Cải cách là cần thiết, nhưng cũng không có nghĩa là được làm bất chấp cái giá phải trả.

Ông Trump tăng mạnh thuế quan nhưng không cân nhắc đầy đủ chi phí mà doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ sẽ phải gánh, cũng như các biện pháp trả đũa mà đối tác thương mại có thể đưa ra. Đáng thất vọng hơn, ông tỏ thái độ cứng rắn với các đồng minh truyền thống như Canada, Nhật Bản, Liên minh châu Âu (EU), có lúc còn mang ý sỉ nhục. Ngược lại, ông thường dành những lời khen không cần thiết cho các lãnh đạo chuyên chế như ông Vladimir Putin, ông Tập Cận Bình.

Sức mạnh thực sự của nước Mỹ không chỉ đến từ tiềm lực quân sự và kinh tế của chính mình, mà còn đến từ trật tự quốc tế mà Mỹ cùng các đồng minh xây dựng nên. Yêu cầu đồng minh tăng chi tiêu quân sự thì có thể bàn, các vấn đề thương mại cũng có thể bàn, nhưng không cần giải quyết bằng cách sỉ nhục đồng minh. Hơn nữa, an ninh của châu Âu vốn gắn liền với an ninh của Mỹ. Thái độ của ông Trump đối với Tổng thống Ukraine Zelensky, cùng hàng loạt quyết định của ông trong chiến tranh Nga-Ukraine, đều khiến tôi thất vọng.

Chính sách dùng người

Thứ ba, ông Trump quá coi trọng lòng trung thành cá nhân, xem nhẹ năng lực chuyên môn và những ý kiến khác biệt. Một quốc gia có nhiều lĩnh vực phức tạp như chính trị, kinh tế, ngoại giao, quân sự, tư pháp, tài chính, nên không thể điều hành chỉ bằng trực giác của một người. Ngay cả một vị vua có tài quân sự xuất chúng như Đường Thái Tông, khi hoạch định chính sách quốc gia cũng biết hỏi ý kiến rộng rãi của quần thần. Trước khi đưa ra những quyết định quân sự quan trọng, Nhạc Phi cũng coi trọng việc họp bàn và ý kiến của cấp dưới.

Người thực sự có trách nhiệm với lãnh đạo không nhất thiết là người lúc nào cũng tán thành, mà là người dám nói thẳng ý kiến khác, giúp lãnh đạo tránh sai lầm. Thế nhưng ông Trump dường như ngày càng coi trọng lòng trung thành của những người bên cạnh hơn là năng lực chuyên môn của họ. Vấn đề này thậm chí còn thể hiện trong việc đề cử ứng viên của Đảng Cộng hòa.

Ở Texas, Đảng Cộng hòa vốn có những người như ông John Cornyn, giàu kinh nghiệm chính trị và có thể tranh thủ sự ủng hộ của nhiều nhóm cử tri hơn. Nhưng cuối cùng ông Trump lại chọn ủng hộ ông Paxton, người tuy thắng vòng bầu cử sơ bộ trong đảng nhưng lại thua ứng viên Đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử chính thức.

Điều này cho thấy một vấn đề rất quan trọng: thắng vòng sơ bộ của Đảng Cộng hòa không có nghĩa là thắng được cuộc bầu cử toàn quốc. Trung thành với ông Trump cũng không có nghĩa là có đủ năng lực tranh cử và điều hành. Thất bại ở South Carolina cũng cho thấy kinh nghiệm và năng lực tranh cử của ứng viên quan trọng như thế nào.

Về vấn đề nhập cư

Thứ tư, chính sách nhập cư quá quyết liệt cũng có thể khiến ông Trump mất một phần cử tri gốc Latinh vốn ủng hộ ông. Ban đầu, ông Trump nhấn mạnh việc trục xuất những người nhập cư bất hợp pháp phạm tội. Nhưng khi thực thi, phạm vi trục xuất bị mở rộng, một số người đã làm việc, đóng thuế nhiều năm ở Mỹ và không có tiền án cũng bị ảnh hưởng.

Với nhiều cộng đồng gốc Latinh, những người này có thể là họ hàng, bạn bè hay hàng xóm lâu năm của chính họ. Một số cử tri ủng hộ siết chặt quản lý biên giới, nhưng điều đó không có nghĩa là họ tán thành việc trục xuất không phân biệt, kể cả những cư dân tuân thủ pháp luật đã sống nhiều năm ở Mỹ. Điều này cũng có thể giải thích vì sao một bộ phận cử tri gốc Latinh từng ủng hộ ông Trump năm 2024 đã quay sang ủng hộ Đảng Dân chủ trong lần bầu cử này.

Ông Trump còn có thể làm gì?

Vậy sau khi mất quyền kiểm soát Quốc hội, ông Trump còn có thể làm gì? Quốc hội khóa mới sẽ nhậm chức ngày 3/1/2027. Trước thời điểm đó, Đảng Cộng hòa vẫn còn một khoảng thời gian ngắn để thông qua luật.

Tôi cho rằng có hai việc đáng chú ý. Thứ nhất là dự luật “SAVE Act”, yêu cầu người đăng ký bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử liên bang phải xuất trình giấy tờ chứng minh quốc tịch. Nhưng xét thực tế chính trị ở Quốc hội, việc thông qua dự luật này trong thời gian ngắn không dễ.

Thứ hai là vấn đề nhân sự thẩm phán Tòa án Tối cao. Các thẩm phán Samuel Alito và Clarence Thomas đều đã cao tuổi. Nếu sau này họ nghỉ hưu vào lúc Đảng Dân chủ nắm Nhà Trắng và Thượng viện, cán cân hệ tư tưởng ở Tòa án Tối cao có thể thay đổi. Với Đảng Cộng hòa, đây là vấn đề lâu dài hơn một kỳ bầu cử.

Khi Quốc hội mới nhậm chức, Đảng Dân chủ sẽ có thể chi phối các ủy ban, tổ chức điều trần, điều tra chính quyền và thẩm tra ngân sách, nên ông Trump chắc chắn sẽ gặp nhiều trở ngại hơn khi thúc đẩy các dự luật lớn. Ông có thể chọn tiếp tục đối đầu với Đảng Dân chủ, hoặc tìm cách hợp tác có giới hạn trong các vấn đề chi phí sinh hoạt, cơ sở hạ tầng, y tế và một phần chính sách thương mại. Theo tôi, cách thứ hai đáng cân nhắc hơn.

Về cuộc bầu cử tổng thống năm 2028

Với cuộc bầu cử tổng thống năm 2028, cả Đảng Cộng hòa lẫn Đảng Dân chủ đều đứng trước những lựa chọn mới. Đảng Cộng hòa cần suy nghĩ xem có tiếp tục hoàn toàn đi theo đường lối chính trị của ông Trump hay không. Suy cho cùng, thắng vòng sơ bộ trong đảng cần sự ủng hộ của nhóm cử tri nòng cốt, nhưng muốn thắng cuộc bầu cử toàn quốc thì phải tranh thủ thêm nhiều cử tri trung dung. Đảng Dân chủ cũng không nên vì thắng lớn trong bầu cử giữa kỳ mà nghĩ rằng năm 2028 đưa ai ra tranh cử cũng sẽ đắc cử tổng thống.

Trong số các ứng viên Đảng Dân chủ tạo được đột phá lần này ở Texas, Kansas và một số nơi khác, có những người gần với phái ôn hòa truyền thống hơn là phái tiến bộ cấp tiến. Nếu Đảng Dân chủ vì thế mà đánh giá sai ý nguyện của cử tri, quay sang đưa ra ứng viên tổng thống quá cấp tiến, thì ngược lại, họ có thể chôn vùi lợi thế chính trị mà chiến thắng lần này mang lại.

Nước Mỹ giống như một con tàu khổng lồ. Các vấn đề về công nghiệp, tài khóa, nhập cư và hiệu quả của chính phủ tích tụ mấy chục năm qua quả thực cần được cải cách. Nhưng nếu một con tàu lớn đang lao nhanh bỗng bị buộc phải quay ngoắt 180 độ, kết quả nhiều khả năng không phải là đổi hướng suôn sẻ, mà là hỗn loạn và tổn thất lớn. Tôi không nói ông Trump không nên cải cách, cũng không nói mọi phương hướng chính sách của ông đều sai.

Vấn đề thực sự nằm ở chỗ: cải cách cần phương hướng, nhưng càng cần phương pháp, nhịp độ và sự sáng suốt chính trị của người sẵn lòng lắng nghe ý kiến khác biệt. Thất bại nặng nề lần này của Đảng Cộng hòa nên trở thành dịp để đảng nghiêm túc nhìn lại chính sách và cách cầm quyền. Nếu không, dù vẫn nắm được nhóm cử tri nòng cốt hùng hậu, điều đó cũng không có nghĩa là đảng sẽ giành lại được sự ủng hộ của cử tri cả nước.

Xem thêm

Blog: Vì sao Đảng Cộng hòa thảm bại trong bầu cử giữa kỳ Mỹ?

Tác giả Tào Trường Thanh lý giải vì sao Đảng Cộng hòa thảm bại, mất cả hai viện Quốc hội Mỹ trong bầu cử giữa kỳ.