Quốc hội thảo luận việc bổ sung quy định về AI trong Luật Xuất bản

Trong phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản sáng 5/8, nhiều đại biểu Quốc hội đề xuất bổ sung quy định liên quan đến AI, hoàn thiện khung pháp lý đối với xuất bản số và tăng cường trách nhiệm của nhà xuất bản trong môi trường số. 

Ngày 5/8, trong chương trình thảo luận của Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội dành thời gian góp ý đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Nhiều ý kiến tập trung vào việc hoàn thiện các quy định để phù hợp với sự phát triển của công nghệ số, trong đó có đề xuất bổ sung các nội dung liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), xuất bản số và cơ sở dữ liệu chuyên ngành.

Qua thảo luận, các đại biểu thống nhất rằng việc sửa đổi Luật Xuất bản là cần thiết nhằm đáp ứng những thay đổi của hoạt động xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra nhanh. Bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế quản lý đối với xuất bản truyền thống, nhiều ý kiến cho rằng dự thảo luật cần bổ sung các quy định dành cho những mô hình xuất bản mới, cũng như làm rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia vào quá trình tạo lập, phát hành và phân phối xuất bản phẩm trên môi trường số.

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là việc đưa AI vào phạm vi điều chỉnh của Luật Xuất bản. Nhiều đại biểu cho rằng AI đã tham gia ngày càng nhiều vào các khâu như xây dựng bản thảo, dịch thuật, biên tập, minh họa, thiết kế, sản xuất sách nói, quảng bá và phát hành xuất bản phẩm. Vì vậy, nếu luật chỉ dừng ở quy định khuyến khích ứng dụng AI mà chưa xác định rõ trách nhiệm pháp lý sẽ khó đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong thời gian tới.

Các ý kiến cũng đề nghị luật quy định rõ ranh giới giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ kỹ thuật và trường hợp AI tham gia trực tiếp vào quá trình tạo lập nội dung. Đối với những xuất bản phẩm mà AI tạo ra hoặc làm thay đổi đáng kể nội dung, hình ảnh, bản dịch, giọng nói hay sản phẩm nghe nhìn, nhiều đại biểu cho rằng cần có quy định về việc công khai để người sử dụng nhận biết. Đồng thời, việc ứng dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm của tác giả, biên tập viên, tổng biên tập, nhà xuất bản và các chủ thể liên quan đối với nội dung xuất bản phẩm.

Một số ý kiến đề nghị bổ sung các quy định nhằm bảo đảm quyền tác giả và quyền liên quan đối với dữ liệu được sử dụng để huấn luyện AI cũng như sản phẩm do AI tạo ra. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu cơ chế kiểm soát việc sử dụng AI để tạo hình ảnh, giọng nói hoặc nội dung giả mạo, đồng thời xây dựng quy định về truy xuất nguồn gốc đối với nội dung số khi cần thiết.

Đối với hoạt động xuất bản trên môi trường số, nhiều đại biểu đề xuất mở rộng phạm vi điều chỉnh của luật theo hướng bao quát các loại hình đã phổ biến như sách điện tử, sách nói, sách tương tác và xuất bản đa phương tiện. Cùng với đó là việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về xuất bản, bảo đảm khả năng chia sẻ dữ liệu, phục vụ thống kê ngành và giảm việc cung cấp trùng lặp thông tin giữa các cơ quan quản lý. Một số ý kiến cũng đề nghị nghiên cứu cơ chế để tổ chức, cá nhân chỉ cần khai báo dữ liệu một lần và có thể sử dụng cho nhiều thủ tục khác nhau khi pháp luật cho phép.

Ngoài các nội dung liên quan đến AI và xuất bản số, nhiều đại biểu còn góp ý về trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ, nền tảng số và các đơn vị trung gian tham gia phát hành xuất bản phẩm. Theo các ý kiến này, dự thảo luật cần xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể đối với nội dung, hạ tầng kỹ thuật, lưu trữ dữ liệu, nguồn gốc xuất bản phẩm và việc thực hiện các yêu cầu xử lý nội dung theo quy định. Đối với các nền tảng xuyên biên giới, nhiều ý kiến đề nghị bổ sung quy định về đầu mối liên hệ tại Việt Nam, trách nhiệm lưu giữ dữ liệu, thời hạn phản hồi các yêu cầu xử lý và cơ chế tiếp nhận khiếu nại nhằm bảo đảm hiệu quả quản lý.

Bên cạnh các quy định về AI, nhiều ý kiến cũng đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý đối với hoạt động phát hành xuất bản phẩm trên môi trường mạng. Theo đó, dự thảo Luật cần bổ sung quy định cụ thể về trách nhiệm, thời hạn xử lý và chế tài áp dụng đối với các nền tảng thương mại điện tử khi tham gia phát hành xuất bản phẩm. Đồng thời, các điều kiện liên quan đến việc phổ biến nội dung có tính chất xuất bản trên môi trường mạng cũng được đề xuất đưa trực tiếp vào luật để tạo cơ sở thực hiện thống nhất.

Đối với cơ chế quản lý sau phát hành, một số ý kiến thống nhất với việc bổ sung thẩm quyền thu hồi và gỡ bỏ các xuất bản phẩm vi phạm nhằm nâng cao hiệu quả hậu kiểm. Cùng với đó, cơ quan chủ trì soạn thảo được đề nghị tiếp tục nghiên cứu cơ chế quản lý việc phát hành xuất bản phẩm trên không gian mạng và các sàn thương mại điện tử, đồng thời hoàn thiện quy định về nộp lưu chiểu theo hướng đơn giản hóa thủ tục nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu quản lý. Đối với một số xuất bản phẩm có nội dung liên quan đến các lĩnh vực được dự thảo luật quy định, cơ quan thẩm tra cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu phương án chỉnh lý phù hợp.

Một số đại biểu cho rằng dự thảo Luật cần làm rõ hơn mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia cũng như mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia. Bên cạnh việc xác định rõ khái niệm và cơ chế hoạt động, nhiều ý kiến cũng đề nghị đánh giá đầy đủ tác động của các chính sách ưu đãi về đất đai, thuế, tín dụng và đầu tư trước khi đưa vào luật. Ngoài ra, các chính sách hỗ trợ chuyển giao bản quyền ra nước ngoài, dịch thuật tác phẩm Việt Nam sang tiếng nước ngoài và tham gia các hội chợ bản quyền quốc tế cũng được đề xuất bổ sung để tạo điều kiện cho hoạt động xuất bản phát triển.

Liên quan đến hoạt động của các nhà xuất bản, nhiều đại biểu cho rằng việc sửa đổi Luật cần khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn thời gian qua. Theo các ý kiến tại phiên thảo luận, năng lực hoạt động giữa các nhà xuất bản hiện có sự khác biệt, vì vậy cần tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm nâng cao chất lượng biên tập, xuất bản và trách nhiệm của từng đơn vị đối với xuất bản phẩm do mình phát hành. Một số ý kiến cũng đề nghị rà soát lại một số quy định, thuật ngữ trong dự thảo để bảo đảm nội dung rõ ràng, dễ áp dụng và phù hợp với thực tế.

Đối với đội ngũ làm xuất bản, các đại biểu cho rằng việc ứng dụng công nghệ không thay thế vai trò của con người trong quá trình kiểm soát nội dung. Dù AI có thể hỗ trợ nhiều khâu trong hoạt động xuất bản, trách nhiệm cuối cùng đối với xuất bản phẩm vẫn thuộc về nhà xuất bản, tổng biên tập, biên tập viên và các chủ thể liên quan theo quy định của pháp luật. Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện quy định về AI, nhiều ý kiến cũng đề nghị chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của ngành xuất bản để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn chuyển đổi số.

Ngoài dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, trong chương trình làm việc sáng 5/8, Quốc hội cũng thảo luận về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Đối với Luật Hòa giải ở cơ sở, các ý kiến đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định về tiêu chí hòa giải thành, trách nhiệm của các cơ quan liên quan trong việc bảo đảm hạ tầng kỹ thuật phục vụ hòa giải trên môi trường mạng và nguồn kinh phí thực hiện. Với dự án Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, nhiều ý kiến thống nhất về sự cần thiết sửa đổi nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới.

Theo chương trình của Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, các ý kiến góp ý sẽ tiếp tục được cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan thẩm tra nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện dự thảo Luật trước khi trình Quốc hội xem xét, quyết định theo quy trình lập pháp.