Chuyện về bảng nhãn Nhữ Trọng Thai

Làng Vạc ở Hải Dương xưa kia nổi tiếng là làng văn vật, không chỉ được biết đến bởi có nhiều bậc hiền tài, mà còn có nghề làm lược tre nổi tiếng. Làng có đến 7 người đỗ đại khoa, trong đó dòng họ Nhữ chiếm 5 người. Dưới đây là chuyện về bảng nhãn Nhữ Trọng Thai.

Kiêu ngạo mà mất Trạng nguyên, sửa đức được Bảng nhãn

Trong bài thơ nói về truyền thống của làng Vạc có đoạn về họ Nhữ như sau:

Họ Nhữ có ngũ đại khoa
Tứ đồng tiến sĩ xuất thân một dòng
Nhữ Tiến Dụng, Nhữ Đình Hiền
Đình Toản, Công Chấn, Trọng Thai kế thừa

Người thứ 5 họ Nhữ đỗ đại khoa chính là Nhữ Trọng Thai (còn có tên là Nhữ Trọng Đài), cháu nội của tiến sĩ Nhữ Tiến Dụng. Xuất thân trong gia đình khoa bảng, Nhữ Trọng Thai rất tự tin tin vào khả năng của mình, có những lúc dẫn đến huênh hoang kiêu ngạo.

Khoa thi năm 1731, Nhữ Trọng Thai đến Kinh thành dự thi Hội. Theo thường lệ các sĩ tử đến dự thi thường đến Chân Vũ Quán (ở phía bắc Hà Nội) ngủ một đêm, bởi nơi đây nổi tiếng có thần báo mộng cho các sĩ tử. Nhữ Trọng Thai cũng đến Chân Vũ Quán ngủ một đêm.

Sách “Đăng khoa lục sưu giảng” chép lại rằng sau khi ngủ ở Chân Vũ Quán, trên đường đi tiếp, Nhữ Trọng Thai nói với người đầy tớ rằng thấy Thần báo mộng khoa này đỗ Trạng nguyên. Sinh tâm kiêu căng, Nhữ Trọng Thai nói tiếp, “tao đỗ Trạng nguyên sẽ lấy con gái nhà đó, và mở thêm cả đất người hàng xóm cho rộng”. Người đầy tớ nhắc Nhữ Trọng Thai đã có vợ rồi, nhà kia sẽ khó ưng chịu cho con gái đi làm thiếp. Trọng Thai nói rằng không lo vì người vợ hiện tại quê mùa thô lỗ, xử lý rất dễ. Đầy tớ lại nói làm sao mở rộng nhà sang đất hàng xóm được, Trọng Thai lại huênh hoang: “Tao đã đỗ Trạng rồi, thì tao mở cũng chẳng ai giữ được”.

Kết quả kỳ thi Hội năm đó Nhữ Trọng Thai thi rớt, chẳng được gì cả, buồn bã nằm nhà, tối đó ngủ thấy Thần lại đến báo mộng rằng vì Trạng nguyên không giữ đức nên bị phạt một khoa, khoa tới bị giáng xuống hạng nhì.

Nhữ Trọng Thai tỉnh dậy thì hối hận sửa đức, bỏ đi thói kiêu ngạo của mình. Đến khoa thi tới vào năm 1733, trong Tam khôi thì triều đình không lấy Trạng nguyên hay Thám hoa, người đỗ đầu tức Bảng nhãn chính là Nhữ Trọng Thai. Điều này cũng ứng với giấc mộng báo ông bị giáng xuống hạng nhì, là Bảng nhãn nhưng vẫn là người đỗ đầu khoa thi này.

Chuyện đi sứ nhà Thanh

Nhữ Trọng Thai làm quan trong cảnh nhà Lê suy tàn, Vua mạt nhược bù nhìn, chúa Trịnh cũng bị đám kiêu binh thao túng khống chế. Khi Quang Trung lên ngôi Vua, Nhữ Trọng Thai cùng các vị quan khác theo nhà Tây Sơn.

Năm 1790, vua Quang Trung cho một người dung mạo giống mình là Phạm Công Trị giả làm Vua cùng đoàn sứ bộ sang nhà Thanh, Nhữ Trọng Thai cũng được cử theo đoàn.

Đoàn sứ bộ đến đúng lúc Hoàng đế Càn Long tổ lễ mừng thọ 80 tuổi và 55 năm ở ngôi Hàng Đế (55 được xem là số trời đất), khắp nơi trang hoàng rất đẹp.

Trong lần đi sứ này, Nhữ Trọng Thai còn để lại đôi câu đối:

Long phi cửu ngũ, ngũ thập ngũ niên, ngũ số hợp thiên, ngũ số hợp địa, ngũ đức tu, ngũ hành dụng, ngũ phúc lung linh hàm phượng liễu

Thánh thọ bát tuần, bát phùng bát nguyệt, bát thiên vi xuân, bát thiên vi thu, bát nguyên tiến, bát khải đăng, bát tiên cổ vũ hạ nghê thường

“Long phi cửu ngũ, ngũ thập ngũ niên, ngũ số hợp thiên, ngũ số hợp địa, ngũ đức tu, ngũ hành dụng, ngũ phúc lung linh hàm phượng liễu”, nghĩa là: “Trên ngôi cửu ngũ, trị vì 55 năm, số năm (ngũ) hợp với trời, số năm (Ngũ) hợp với đất, sửa mình theo ngũ đức, trị nước theo ngũ hành, ngũ phúc chầu vào liễu phượng”. (Năm đức là: Nhân, lễ, nghĩa, trí, tín cũng ứng với ngũ hành, ứng với ngũ phúc là: Phú, quý, thọ, khang, ninh).

“Thánh thọ bát tuần, bát phùng bát nguyệt, bát thiên vi xuân, bát thiên vi thu, bát nguyên tiến, bát khải đăng, bát tiên cổ vũ hạ nghê thường”, nghĩa là: “Thánh thọ 80 tuổi, sinh ngày 8 tháng 8, tám nghìn mùa xuân, tám nghìn mùa thu, tám bậc hiền tới, tám bậc tài về, tám tiên múa nghê thường mừng thọ”.

Nhữ Trọng Thai đã dùng điển xưa tích cũ vào câu đối của mình: “Tám nghìn mùa xuân, tám nghìn mùa thu” vốn bắt nguồn từ tích Thiên Tiêu diêu du ở sách Nam Hoa Kinh của Trang Tử nói rằng: “Thời xa xưa có cái xuân lớn, tám ngàn năm là mùa xuân, tám ngàn năm là mùa thu”, ở đây có ý ca ngợi tuổi thọ của vua Càn Long.

Câu “bát nguyên tiến” tức “tám bậc hiền tài tới” bắt nguồn từ sách Tả truyện có chép thời Chu Văn Vương năm thứ 18, họ Cao Tân có tám người tài giỏi, thiên hạ đều gọi đó là “bát nguyên”.

Câu “bát khải đăng” tức “tám bậc tài về”. “Tám khải” chỉ kẻ sĩ tài đức, (“khải” có nghĩa là hòa nhã). Sách Tả truyện chép thời vua Văn Vương năm thứ 18, họ Cao Dương có tám người tài giỏi, thiên hạ gọi đó là “bát khải”.

Câu đối mang ý nghĩa là Hoàng Đế sống thọ, có nhiều bậc hiền tài tới giúp ắt sẽ giúp thiên hạ thái bình, thần tiên cùng múa hát mừng vui.

Câu đối này còn được ghi lại trong tập “Danh liễn hợp toản”, chép là câu đối của Nhữ Trọng Thai mừng Hoàng đế nhà Thanh. Một số nguồn dân gian có ghi chép những câu chuyện về sự tích đôi câu đối này, và cho rằng chúng còn được Hoàng đế Càn Long yêu thích, cho treo ở trước cổng Thiên An Môn. Tuy nhiên những chi tiết này khó mà kiểm chứng được.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Vài chuyện lạ khoa cử Việt cho thấy người thi đỗ cần có đức
• Làng Vạc với dòng họ Nhữ nổi danh trong lịch sử

Mời xem video: