Họ Nguyễn Đông Tác 600 năm lịch sử

Đông Tác là một trong 36 phố phường Hà Nội xưa. Họ Nguyễn đến nơi đây lập làng từ thời nhà Lê, suốt 600 năm đã sản sinh ra nhiều người con ưu tú phụng sự cho Giang Sơn Xã Tắc.

Theo sách “Thọ Xương Đông Tác Nguyễn thị thế phả” được viết năm 1843 thì vào giữa thế kỷ 15, một nhánh họ Nguyễn từ Gia Miêu ngoại trang (Thanh Hóa) ra Thăng Long lập nghiệp.

Họ chọn đến phường Đông Tác, là một trong 36 phố phường Thăng Long, để sinh sống. Đến thời nhà Nguyễn thì phường Đông Tác thuộc huyện Vĩnh Xương, phủ Phụng Thiên (nay thuộc phường Phương Liên – Quận Đống Đa – Hà Nội). Phường Đông Tác có 3 thôn là Trung Tự, Nam Đồng và Trung Tự Thượng.

Ở Đông Tác chỉ mới đến đời thứ hai, họ Nguyễn Đông Tác đã có Nguyễn Lương Phúc là một võ tướng tài ba của nhà Lê, được phong làm Quang tiến Phụ quốc Thượng tướng quân .

Đến thế kỷ 16, Thái phó là Việt Quận công lấy đất của họ Nguyễn Đông Tác này để lập quân doanh ở tây bắc Trung Tự. Dân làng phải rời đến cư trú ở làng Kim Thoa phía bắc, từ đó mà có mối giao hảo giữa 2 làng.

Đến thế kỷ 17, họ Nguyễn làng Đông Tác bước vào thời kỳ khoa bảng rực rỡ, nhà nào cũng có tinh thần hiếu học, nhiều người đỗ đạt, tiêu biểu là danh sĩ Nguyễn Hy Quang được vào phủ chúa dạy cho Thế tử.

Danh sĩ Nguyễn Hy Quang

Nguyễn Hy Quang nổi tiếng thông minh từ nhỏ. Đề đốc Văn Phụng hầu Phạm Công Túc người làng Kim Thoa thấy tố chất thông minh của Nguyễn Hy Quang nên đã gả con gái cho.

Năm 1657, Nguyễn Hy Quang tham dự kỳ thi Hương và đỗ đầu tức Giải nguyên, sau đó đỗ tam trường kỳ thi Hội.

Năm 1670, ông thi đỗ kỳ thi Sĩ Vọng và được làm Giáo thụ phủ Thường Tín. 2 năm làm thầy đã khiến danh tiếng Nguyễn Hy Quang vang xa, ông không chỉ có tài năng mà còn có lối sống giản dị thanh bạch.

Danh tiếng Nguyễn Hy Quang bay đến Kinh thành. Năm 1673, chúa Trịnh Tạc mời ông vào Phủ làm tân khách. Nguyễn Hy Quang đã thể hiện được tài năng và phẩm hạnh cao quý của mình, được Chúa tin tưởng giao cho giúp dạy dỗ cháu đích tôn là Lương Mục Công Trịnh Vịnh (con trưởng của Thế tử Trịnh Căn).

Nguyễn Hy Quang không chỉ học rộng tài cao, ông còn giúp làng Đông Tác đòi lại đất đai. Nhờ đó mà sau 80 năm phải ở nhờ làng Kim Thoa, người dân Đông Tác đã trở về ngôi làng của mình.

Nhiều nhân tài phụng sự Xã Tắc

Trở về làng cũ, Nguyễn Hy Quang lại giúp làng Đông Tác phục hưng vị thế của mình, trở thành trung tâm khoa bảng đào tạo nhân tài của cả vùng Thọ xương. Từ đó dân chúng có câu là “Họ Nguyễn học phong”.

Con trai ông là Nguyễn Hữu Dụng không chỉ giỏi chữ nghĩa mà còn thích luyện võ nghệ, nhờ đó mà văn võ song toàn.

Nguyễn Hữu Dụng đỗ Tạo sĩ (Tiến sĩ Võ), có công lớn trọng việc bảo vệ kinh thành, nhờ đó mà được thăng chức Tổng binh Thiên sứ, phong Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân, Tào quận công.

Cháu ruột của Nguyễn Hy Quang là Nguyễn Trú cũng là thế hệ thứ 8 của họ Nguyễn làng Đông Tác. Ông dự khoa thi năm 1697 và đỗ Hoàng giáp, giữ chức Tế tửu và Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Đây là chức quan đứng đầu ngành giáo dục, góp công vào việc giáo dục bồi dưỡng nhân tài cho đất nước.

Nguyễn Trú cũng giúp đào tạo các sĩ tử trong dòng họ mình, từ đó mà họ Nguyễn làng Đông Tác được xếp vào hàng “danh tộc khoa bảng” của Thăng Long.

Từ đây, họ Nguyễn Đông Tác có nhiều người đỗ đạt, thành danh cả văn lẫn võ, đến đời thứ 11 thì có những danh nhân lớn như Ngyễn Hữu Diễn đỗ tạo sĩ khoa thi năm 1757, làm quan võ đến Vệ uy Thị giảng, được phong Quả cảm Tướng quân, tước Thức Võ hầu; Nguyễn Văn Lý đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1832 thời vua Minh Mạng, làm quan và dạy học, là nhà văn hóa lớn thời đó.

Dưới thời thuộc Pháp, đời thứ 13 của làng có Nguyễn Hữu Cầu là một trong nhũng người sáng lập trường Đông kinh Nghĩa thục năm 1907. Đây là ngôi trường đầu tiên do người Việt mở dưới thời thuộc Pháp có chủ trương rõ ràng nhằm “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”.

Đến đời thứ 14, làng có Nguyễn Hữu Tảo tiên phong về nghiên cứu sư phạm, ông có nhiều công trình nghiên cứu về tâm lý giáo dục, đặt nền móng cho ngành này phát triển ở trong nước.

Làng cũng có Nguyễn Hữu Kha là cư sĩ Phật giáo nổi tiếng về đạo hạnh. Ông là tác giả bộ “Hán – Việt tự điển” và nhiều trước tác giá trị về văn hóa, tôn giáo.

Đông Tác ngày nay

Làng Đông Tác xưa kia, ngày nay thuộc phường Phương Liên, Quận Đống Đa, Hà Nội. Dù bị đô thị hóa mạnh mẽ nhưng làng vẫn giữ được giếng nước, đình Trung Tự, Đền thờ Thành Hoàng. Ngày hội làng vào rằm tháng 3 vẫn được duy trì đều đặn.

Đình Trung Tự ban đầu là ngôi đền nhỏ thờ thần Cao Sơn và Huệ Minh công chúa. Sau này dân mở rộng thành Đình, có sắc phong Phúc thần là Đại vương Nguyễn Hy Quang.

Sau 600 năm, ngày nay họ Nguyễn Đông Tác đã phát triển đến đời thứ 21 với hàng nghìn người sống khắp nơi trong ngoài nước. Nhiều người có bằng cấp cao như kỹ sư, tiến sĩ đóng góp vào nhiều lĩnh vực khác nhau cho đất nước.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Dòng họ 2 lần bị án tru di vẫn có 5 người đỗ đại khoa
• Họ Nghiêm Quan Độ: Dòng họ văn võ song toàn

Mời xem video: