Một tìm hiểu thú vị về họ của Khổng Tử

Khổng Tử tên Khâu, tự Trọng Ni. Nhiều người cho rằng ông có họ Khổng, nhưng cũng có một số nguồn cho rằng ông họ Tử. Đâu là câu trả lời đúng? Nếu nhìn nhận vấn đề này theo cách đặt tên của thời Tiên Tần, câu chuyện trở nên thú vị.

Ở thời Tiên Tần (bao gồm thời Hạ, Thương, Chu, Xuân Thu và Chiến Quốc), người thuộc tầng lớp quý tộc thường đồng thời có “tính” và “thị”. Hai khái niệm này không hoàn toàn giống với “họ” ngày nay. Trong “Thông Chí – Thị tộc lược”, học giả Trịnh Tiều đời Tống khái quát: “Trước thời Tam Đại, tính và thị phân làm hai”, Tam Đại ở đây là thời Hạ, Thương, Chu.

“Tính” chủ yếu chỉ nguồn gốc huyết thống của một đại tộc, còn “thị” dùng để phân biệt các nhánh nhỏ hơn phát triển từ đại tộc ấy. Vì thế, với Khổng Tử, cách nói chính xác theo hệ thống cổ là: Tử tính, Khổng thị. Điều này không có nghĩa là “họ của Khổng Tử là Tử” theo cách hiểu hiện đại. “Tử” ở đây là tên của một dòng huyết thống lớn, còn “Khổng” là nhánh gia tộc cụ thể mà Khổng Tử thuộc về.

Trước hết cần phân biệt một điểm rất dễ gây nhầm: chữ “Tử” trong danh xưng “Khổng Tử” không phải là “Tử” trong “Tử tính” của ông. Trong “Khổng Tử”, chữ “Tử” có nghĩa là bậc thầy, tiên sinh, là một cách tôn xưng đối với những nhân vật có uy tín thời cổ. Vì vậy, “Khổng Tử” có thể tạm hiểu gần với nghĩa hiện đại là “Thầy Khổng”. Còn “Tử” trong “Tử tính” lại là tên của dòng huyết thống mà truyền thống cho rằng tổ tiên Khổng Tử thuộc về. Hai chữ này viết giống nhau nhưng giữ vai trò hoàn toàn khác nhau.

Theo truyền thống sử liệu Trung Hoa, tổ tiên của Khổng Tử có nguồn gốc từ vương tộc nhà Thương. Sau khi nhà Thương bị nhà Chu thay thế, một bộ phận hậu duệ hoàng tộc được phong tại nước Tống. “Khổng Tử Gia Ngữ” mở đầu phần gia thế của ông bằng câu: “Tổ tiên Khổng Tử là hậu duệ của nước Tống”.

Tổ tiên của ông về sau xuất hiện Khổng Phụ Gia, một đại phu nước Tống, và nhánh gia tộc này dần lấy “Khổng” làm “thị”. Khổng Tử Gia Ngữ chép: “Sau năm đời, quan hệ với công thất đã xa, nhánh này trở thành một công tộc riêng, vì vậy hậu duệ lấy Khổng làm thị”.

Khổng Phụ Gia sau đó bị đại thần Hoa Đốc sát hại trong một biến động tại nước Tống. Các thế hệ hậu duệ của ông về sau sang nước Lỗ. Theo hệ thống gia phả truyền thống, đến đời Khổng Phòng Thúc, nhánh gia tộc này đã định cư tại Lỗ, rồi truyền xuống Thúc Lương Hột, cha của Khổng Tử.

Tên và tự của Khổng Tử cũng phản ánh tập quán đặt tên thời cổ. Tên là tên riêng được đặt từ khi còn nhỏ, dùng trong gia đình hoặc trong những hoàn cảnh nhất định. Với Khổng Tử, tên của ông là Khâu. Còn “tự” là tên được dùng khi một người trưởng thành, thường để người ngoài, bạn bè hoặc người cùng địa vị xưng hô một cách trang trọng hơn.

Khổng Tử có một người anh tên Mạnh Bì, tự Bá Ni. “Bá” thường dùng cho người anh lớn, còn “Trọng” chỉ người thứ hai, vì vậy Khổng Tử được gọi là Trọng Ni. Chữ “Ni” được giải thích là có liên quan đến núi Ni Khâu, nơi mẹ ông từng cầu tự trước khi sinh ông.

Đến cuối thời Chiến Quốc và đặc biệt từ thời Tần – Hán, một số truyền thống cũ dần tan rã, sự phân biệt giữa “tính” và “thị” cũng ngày càng mờ đi. Trịnh Tiều khái quát trong “Thông Chí” rằng “Sau Tam Đại, tính và thị hợp làm một”. Trịnh Tiều viết thêm rằng sau khi nhà Tần diệt các nước chư hầu, hậu duệ quý tộc trở thành dân thường, có người lấy tên nước làm thị, có người lấy tính làm thị, có người lại lấy thị làm thị, từ đó tính và thị ngày càng hòa làm một. Cuối cùng chúng ta có cách dùng “họ” quen thuộc của ngày nay.

Vì vậy, nếu nói theo hệ thống tên gọi thời Tiên Tần, Khổng Tử là người thuộc Tử tính, Khổng thị. Còn theo cách gọi từ Tần – Hán về sau, ông vẫn là họ Khổng, tên Khâu. Do đó không phải là “Khổng Tử thực ra không phải họ Khổng”, mà là khái niệm “họ” của người hiện đại đã khác khá xa so với hệ thống “tính – thị” của hơn hai nghìn năm trước.

Theo Vision Times tiếng Trung
Lý Minh biên tập

Xem thêm:

• Phương pháp dạy con thành người tài đức của mẹ Khổng Tử

Mời xem video: