Ngẫm chuyện dạy con lễ phép

Trong nhịp sống hối hả ngày nay, không ít bậc cha mẹ nhận thấy con trẻ đôi khi khá tùy tiện trong cách ứng xử, thậm chí có những hành vi thiếu tôn trọng người khác. Trước thực tế ấy, những bài học giáo dục của người xưa vẫn có nhiều điều đáng để suy ngẫm.

Người xưa coi “Lễ” – phép tắc, lễ nghi – là một trong những nền tảng quan trọng để hình thành nhân cách. Bởi theo họ, lễ không chỉ thể hiện ở những cử chỉ xã giao bên ngoài, mà còn phản ánh sự tu dưỡng bên trong của mỗi người. Mặc dù chúng ta không thể quay trở về quá khứ, nhưng vẫn có thể nhìn cách người xưa dạy còn trẻ về lễ, và vận dụng chúng trong cuộc sống ngày nay.

Dạy con bằng chính cách sống của cha mẹ

Người xưa rất coi trọng việc giáo dục “thân giáo”, tức là cha mẹ lấy chính mình làm gương. Bởi cha mẹ cũng chính là những người thầy đầu tiên của trẻ.

Văn hóa Nho gia có câu: “Quân tử chi hành, thủ tại khắc kỷ”, ý nói trong cách hành xử của người quân tử, điều quan trọng trước hết là biết tự kiềm chế bản thân. Muốn con cái biết lễ phép, trước tiên cha mẹ cũng cần để trẻ nhìn thấy sự lễ phép trong chính lời nói và cách cư xử hằng ngày của mình.

Lời nói và hành động của cha mẹ cần nhất quán: Trẻ nhỏ tiếp nhận những gì diễn ra xung quanh rất tự nhiên. Nếu cha mẹ luôn kính trọng người lớn tuổi, đối đãi với hàng xóm bằng thái độ hòa nhã, khiêm nhường, trẻ cũng sẽ dần xem đó là cách ứng xử bình thường.

Ngược lại, sẽ rất khó để yêu cầu trẻ phải lễ phép chào hỏi khách khứa nếu trong gia đình, chính cha mẹ lại thường xuyên lớn tiếng hay thiếu tôn trọng nhau. Muốn dạy con thế nào là lễ phép, trước hết hãy để trẻ được nhìn thấy điều ấy trong đời sống mỗi ngày.

Tạo nên bầu không khí tôn trọng trong gia đình: Người xưa đề cao “Trưởng ấu hữu tự”, tức trên dưới có trật tự. Tuy nhiên, trật tự ấy không nhất thiết đồng nghĩa với sự áp đặt một chiều, mà cần được xây dựng trên nền tảng tôn trọng lẫn nhau.

Khi cha mẹ biết tôn trọng cá tính của con, trò chuyện với con bằng giọng điệu ôn hòa, trẻ cũng sẽ học được cách đối xử với người khác bằng sự tôn trọng tương tự. Xét cho cùng, cốt lõi của lễ phép vẫn là lòng tôn trọng, và điều đó thường được vun đắp trước tiên từ trong gia đình.

Đưa phép tắc vào những việc nhỏ mỗi ngày

Trong cách giáo dục của người xưa, lễ nghi không chỉ là điều để ghi nhớ bằng lời. Những nguyên tắc ấy thường được cụ thể hóa thành các thói quen trong đời sống, để trẻ dần hình thành nếp ứng xử qua việc thực hành mỗi ngày.

Bắt đầu từ sự biết ơn: Thời xưa, việc chào hỏi người lớn tuổi vào buổi sáng là một nghi thức quen thuộc. Đó không chỉ là phép xã giao, mà còn giúp trẻ ý thức về mối liên hệ giữa mình với những người xung quanh, và sâu xa hơn là sự biết ơn.

Trong cuộc sống hiện đại, điều này có thể được chuyển thành những thói quen rất đơn giản: chào người thân trước khi ra khỏi nhà, nói “Con đã về” khi trở về, hay biết nói lời cảm ơn chân thành khi nhận được sự giúp đỡ. Chính những điều nhỏ như vậy là bước đầu để trẻ hình thành cách ứng xử phù hợp trong xã hội.

Học cách kiềm chế và biết chờ đợi: Khi dạy trẻ về lễ, người xưa cũng rất coi trọng khả năng tự kiềm chế. Chẳng hạn, trẻ được dạy không ngắt lời khi người lớn đang nói, hay chờ người lớn bắt đầu dùng bữa rồi mới ăn.

Những thói quen ấy giúp trẻ dần học được sự kiên nhẫn, đồng thời biết lưu tâm đến cảm nhận và nhu cầu của người khác. Ngày nay, cha mẹ có thể hướng dẫn con thông qua những quy tắc đơn giản như luân phiên nói, chờ đến lượt hoặc cùng tham gia các trò chơi cần sự phối hợp.

Qua đó, trẻ có thể hiểu rằng lễ phép không chỉ là tuân theo một quy tắc, mà còn là biết nghĩ đến người khác thay vì chỉ chú ý đến mong muốn của mình.

Tạo những nghi thức nhỏ trong gia đình: Người xưa coi trọng các nghi thức như cúng bái tổ tiên hay chúc Tết. Thông qua cách ăn mặc, lời nói và trình tự thực hiện, trẻ cảm nhận được sự trang trọng của những dịp đặc biệt.

Ngày nay, không nhất thiết phải khôi phục nguyên vẹn những nghi thức xưa. Mỗi gia đình vẫn có thể tạo nên những thói quen phù hợp với đời sống hiện đại, chẳng hạn cùng cất điện thoại trong những bữa ăn quan trọng để dành thời gian trò chuyện, hoặc dạy trẻ cách trao quà sao cho lịch sự khi đến thăm người khác.

Những nghi thức giản dị ấy giúp trẻ hiểu rằng lễ phép cũng là một cách thể hiện sự trân trọng đối với con người và hoàn cảnh mà mình đang hiện diện.

Từ hình thức đến sự tu dưỡng bên trong

Nếu lễ nghi chỉ dừng lại ở hình thức, nó rất dễ trở thành những động tác gượng ép. Vì thế, điều mà giáo dục truyền thống hướng đến không chỉ là khiến trẻ “biết cách làm đúng”, mà còn là để tinh thần của lễ dần thấm vào bên trong. Nền tảng sâu xa của lễ, theo quan niệm ấy, chính là lòng nhân ái quan tâm đối với người khác.

Nuôi dưỡng lòng trắc ẩn: Mạnh Tử từng nói đến “lòng trắc ẩn” như điểm khởi đầu của đức nhân. Vì vậy, khi trẻ có hành vi chưa phù hợp, cha mẹ có thể không chỉ dừng lại ở lời trách: “Làm như thế là không đúng”.

Thay vào đó, hãy gợi cho trẻ suy nghĩ: “Nếu con ở vào hoàn cảnh của người khác, con sẽ cảm thấy thế nào khi bị đối xử như vậy?”

Khi trẻ dần biết đặt mình vào vị trí của người khác, cảm nhận được niềm vui hay sự khó chịu của họ, cách ứng xử lễ phép cũng sẽ không còn chỉ là một mệnh lệnh từ bên ngoài, mà có thể trở thành thiện ý xuất phát từ bên trong.

Phân biệt “lễ phép” với “phục tùng”: Một sự nhầm lẫn khá phổ biến là cho rằng lễ phép đồng nghĩa với tuyệt đối nghe lời. Dù người xưa rất coi trọng hiếu đạo, nhưng lễ chân chính vẫn cần dựa trên đạo lý.

Trẻ hoàn toàn có thể được khuyến khích bày tỏ quan điểm khác biệt, miễn là biết giữ thái độ bình tĩnh và tôn trọng. Chẳng hạn, thay vì thẳng thừng phủ nhận ý kiến của người khác, một người có thể nói: “Tôi không đồng tình với quan điểm của bạn, nhưng tôi muốn nghe lý do của bạn”. Cách giáo dục như vậy giúp trẻ vừa biết giữ chính kiến, vừa học được cách ứng xử chừng mực với mọi người.

Dạy trẻ về lễ phép có thể bắt đầu từ sự nêu gương của cha mẹ, được vun đắp qua những thói quen hằng ngày và dần trở thành một phần trong tính cách khi trẻ biết quan tâm đến người khác.

Khi lễ phép không còn được nhìn như những khuôn phép gò bó, mà trở thành một cách thể hiện sự tôn trọng và lòng thiện ý, trẻ cũng sẽ tự nhiên hình thành phong thái ôn hòa, nhã nhặn trong cách đối nhân xử thế.

Và có lẽ, việc ấy không cần bắt đầu từ những điều quá lớn lao. Đôi khi chỉ từ một giọng nói ôn hòa, một cách hành xử đúng mực, hay một lời cảm ơn được nói ra đúng lúc, những hạt giống đầu tiên của sự lễ phép đã có thể được gieo vào tâm hồn trẻ.

Theo Vision Times tiếng Trung
Tác giả: Thanh Nguyên
An Hòa biên tập

Xem thêm:

• Dạy trẻ biết quan tâm tới mọi người

Mời xem video: