Người Hoa góp phần to lớn giúp Hội An thành thương cảng tiêu biểu của châu Á

Hội An là một thương cảng lớn tiêu biểu của châu Á thời chúa Nguyễn, giao thương hàng hóa tấp nập với các nước trên thế giới, mang nguồn lợi cho Triều đình, giúp dân chúng giàu có. Cộng đồng người Hoa ở Hội An có đóng góp to lớn cho sự phồn vinh của thương cảng này.

Cuối thế kỷ 15 đầu thế kỷ 16, hàng hóa phát triển mạnh, hình thành nhu cầu giao thương trên khắp thế giới, từ đó hình thành nên các tuyến đường thương mại quốc tế, đặc biệt là cảng biển.

Ở Đàng Trong vào năm 1613, chúa Nguyễn Phúc Nguyên lên ngôi. Chúa cho mở cảng biển ở Hội An để giao thương với nước ngoài, đồng thời viết thư mời các thương nhân nước ngoài đến buôn bán. Rất nhiều thương gia Nhật Bản và phương Tây đã đến giao thương, biến Hội An thành đô thị, hải cảng quốc tế tiêu biểu ở châu Á.

Cảng Hội An có được yếu tố “Thiên thời” khi ra đời trong bối cảnh giao thương quốc tế phát triển mạnh để đáp ứng nhu cầu trao đổi hàng hóa. Nơi đây có được “địa lợi” khi nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn được chắn gió bởi Cù Lao Chàm, trở thành nơi rất thuận tiện cho tàu bè neo đỗ. Hội An còn có được “nhân hòa” khi Chúa Nguyễn có chính sách phát triển cảng biển để giao thương.

Một cảng biển ở nơi thuận tiện giao thương như Hội An đã thu hút các thương nhân người Hoa. Người Hoa và người Nhật là những thương nhân nước ngoài đầu tiên có mặt.

Một người Ý là Christoforo Borri cư trú ở Hội An vào năm 1618 đã mô tả rằng: “Người Hoa và Nhật Bản là những thương nhân chủ yếu của chợ phiên, năm nào cũng mở và kéo dài trong bốn tháng. Người Nhật thường đem lại 4, 5 vạn nén bạc, người Trung Hoa thì đi một thứ thuyền buồm đem lại nhiều tơ lụa tốt và sản vật đặc biệt của họ. Do chợ này mà Quốc vương thu được số tiền thuế lớn, toàn quốc nhờ vậy cũng được nhiều lợi ích.”

Tại Hội An, người Hoa lập phố, xây dựng hội quán, chùa miếu và tổ chức đời sống theo phong tục riêng. Các khu phố người Hoa và người Nhật có rất nhiều. Các khu phố người Hoa được gọi là “Đường nhân phố”, các khu phố người Nhật được gọi là “Nhật Bản phố”.

Christoforo Borri mô tả rằng: “Vì cho tiện việc hội chợ, chúa Nguyễn đã cho phép người Trung Quốc và Nhật Bản làm nhà cửa theo tỷ lệ với số người của họ để dựng lên một đô thị. Đô thị này gọi là Faifo và nó khá lớn. Chúng ta có thể nói có hai thành phố, một của Trung Quốc, một của Nhật Bản. Họ sống riêng biệt, đặt quan cai trị riêng và theo phong tục tập quán của mỗi nước”.

Năm 1644, nhà Minh sụp đổ, nhà Thanh lên thay và thi hành các chính sách hạn chế giao thương với nước ngoài, bắt người Hán phải theo phong tục người Mãn. Các thương nhân có nhu cầu giao thương chọn di cư ra nước ngoài, rất nhiều đã chọn đến Đàng Trong.

Nhiều thương nhân người Hoa đến Hội An khiến khu phố người Hoa ở đây thêm đông đúc và sầm uất. Xung quanh Hội An cũng lập thêm các xã Minh Hương dành cho cộng đồng người Hoa sinh sống.

Năm 1695, thương nhân Người Anh là Thomas Bowyear đến Hội An đã mô tả rằng: “Nằm cách biển 3 dặm, có một đường phố chạy dọc theo bờ sông, hai bên có hai dãy nhà khoảng chừng 100 nóc, toàn là người Hoa ở”.

Cũng năm 1695, thiền sư người Hoa là Thích Đại Sán đến Hội An. Ông miêu tả: “Thẳng bờ sông, một con đường dài 3, 4 dặm gọi là Đại Đường cái, hai bên đường hàng phố ở liền nhau khít rịt, chủ phố thảy đều người Phúc Kiến, vẫn ăn mặc theo lối tiền triều (nhà Minh)”.

Thành phần người Hoa đến đây không chỉ là các gia đình thương gia, mà cả giới sĩ phu, thầy thuốc, thầy địa lý, thợ thủ công, quan lại tướng lĩnh.

Người Hoa thành lập “Dương Thương Hội Quán” (hay Trung Hoa Hội Quán). Số người Hoa ở Hội quán này ngày càng đông, hình thành nên 5 bang là: Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông, Hải Nam, Gia Ứng.

Người Hoa ở Hội An nhập khẩu tơ lụa, gốm sứ, dược liệu, kim loại quý. Họ xuất khẩu sản vật của Đàng Trong như trầm hương, tiêu, đường, tơ và yến sào. Để có hàng xuất khẩu, người Hoa lập nhiều trạm thu mua khắp các địa phương, mua hàng ngay tại nguồn, rồi chuyển hàng về Hội An.

Các thương thuyền của người Hoa cũng thực hiện việc giao thương giữa Nhật Bản và Hội An.

Thợ thủ công người Hoa đến Hội An cũng sản xuất ra các mặt hàng thủ công nghiệp tinh xảo và đa dạng khiến hàng hóa càng thêm phong phú. Họ còn tham gia đóng tàu, đúc kim loại, chế biến thực phẩm và đặc biệt là dệt lụa. Rất nhiều cơ sở dệt lụa nằm dọc theo dòng sông Thu Bồn, không chỉ dệt và bày bán sản phẩm mà còn truyền lại kỹ thuật cho người Việt. Người Việt học dệt, rồi trở về truyền lại, hình thành các làng nghề dệt lụa ở xứ Quảng với chất lượng rất cao, cạnh tranh được với các nơi khác trên thế giới.

Việc giao thương trao đổi hàng hóa rất nhiều, nên người Hoa cũng xây thêm kho bãi, nhà cửa vừa để ở vừa để cho thuê. Một người phương Tây là Pierre Poivre khi đến Hội An đã ghi chép lại rằng: “Có rất nhiều khách sạn cho thuê, bao nhiêu cũng được. Những nhà to nhất thường cho thuê 100 đồng bạc trong suốt mùa mua bán”.

Người Hoa có văn hóa gần với người Việt nên mức độ hòa đồng rất cao, tạo nên gắn kết xã hội. Họ cũng sinh hoạt và bảo tồn văn hóa, xây rất nhiều công trình kiến trúc để thể hiện tín ngưỡng. Hiện nay ở Hội An vẫn còn Hội quán Phúc Kiến, trên tường còn treo bức tranh lớn vẽ hình một con tàu ngoài biển đang cố gắng vượt qua sóng to gió lớn, trên trời là Thiên Hậu Thánh Mẫu độ trì cho con tàu vượt qua nguy hiểm để đến nơi bình an.

Ngôi chùa đầu tiên được người Hoa xây dựng là chùa Ông hay còn gọi là Miếu Quan Công (nằm đối diện với chợ Hội An), được xây dựng vào năm 1653, thờ cha con Quan Công. Đây là những nhân vật trung nghĩa, tiết tháo, dù chết cũng không thay đổi. Người Hoa xây chùa này ngụ ý trung thành với Triều đình nhà Minh, đồng thời cũng truyền thông điệp với các thương nhân khác về sự thành tín của người Hoa, giao hàng, trả tiền hay trả nợ đều đúng hạn.

Từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19, người Hoa là thành phần kinh tế chủ đạo ở Hội An, góp công lớn đưa Hội An trở thành thương cảng tiêu biểu hàng đầu của châu Á. Sự thịnh vượng phồn vinh của thương cảng này không chỉ giúp Triều đình có nguồn thu lớn, mà còn thúc đẩy sản xuất hàng hóa tại nhiều địa phương khác nhau, khiến hàng hóa Đàng Trong có cơ hội ra nước ngoài và dân chúng cũng trở nên giàu có.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Các đời chúa Nguyễn mở rộng lãnh thổ – P2: Cuộc di dân lịch sử
• Hội An: Thương cảng tiêu biểu của châu Á (P1)
• Sài Gòn: Từ “Thị trấn trong rừng” đến thành phố vắng bóng cây xanh

Mời xem video: