Tản mạn thú vị về cây gậy batoong

Gậy batoong là dụng cụ dùng để hỗ trợ việc đi lại. Từ “batoong” trong tiếng Việt có gốc từ tiếng Pháp “bâton”. Khi du nhập vào tiếng Việt qua thời kỳ Pháp thuộc, từ này được phiên âm thành “batoong” để dễ đọc và dùng trong ngữ cảnh thông thường.

“Bâton” là một vật dụng tưởng chừng đơn giản, nhưng lại mang trong mình một hành trình lịch sử phong phú, gắn liền với cả đời sống thường nhật lẫn những biểu tượng quyền lực hay nghệ thuật.

Từ “bâton” bắt nguồn từ tiếng Latinh “bastō”, nghĩa là “gậy”, “cành cây”. Trong xã hội cổ đại, cây gậy là một công cụ quan trọng để hỗ trợ di chuyển, săn bắt, tự vệ.

Tại châu Âu thời Trung Cổ, từ “bâton” phổ biến trong tiếng Pháp để chỉ các loại gậy từ đơn giản như gậy đi bộ đến các loại gậy biểu tượng như “bâton de commandement” – cây gậy chỉ huy của giới quý tộc hoặc tướng lĩnh.

Tiếng Anh mượn từ “bâton” trong tiếng Pháp và chuyển thành “baton” với nhiều lớp nghĩa mới.

Trong quân đội, baton trở thành biểu tượng quyền lực, dùng làm cây gậy chỉ huy cho các sĩ quan cấp cao, được gọi là “gậy thống chế”.

Trong âm nhạc, baton là cây gậy mảnh mà nhạc trưởng dùng để điều khiển dàn nhạc – tượng trưng cho vai trò dẫn dắt và giữ nhịp cho toàn bộ tác phẩm.

Trong thể thao, “relay baton” – gậy tiếp sức – đóng vai trò trao trách nhiệm từ vận động viên này sang vận động viên khác. Dù chỉ là một vật nhỏ, nó lại đại diện cho sự tin tưởng, phối hợp và tinh thần đồng đội.

Từ thế kỷ 19, “baton” bắt đầu mang thêm một nghĩa mới – cây dùi cui dùng bởi lực lượng cảnh sát và an ninh. Với mục đích kiểm soát đám đông hoặc tự vệ, baton trở thành công cụ cưỡng chế, đôi khi gây tranh cãi về mức độ sử dụng bạo lực.

Tiếng Pháp, trong khi vẫn giữ nguyên “bâton” với nghĩa gậy thông thường, lại dùng từ khác – “matraque” – để chỉ dùi cui, tách biệt rõ ràng giữa công cụ hỗ trợ và công cụ trấn áp.

“Baton” hiện đại còn được trang bị nâng cao hơn, thêm chức năng sốc điện. Ngày nay, trong các trại lao động và nhà tù của chế độ Trung Quốc, dùi cui điện được dùng để tra tấn các tù nhân lương tâm bị bắt vì tín ngưỡng hoặc vì có tư tưởng khác biệt.

Cây gậy batoong mà người Việt nói đến trong tiếng Pháp được gọi cụ thể là “Bâton de marche”. Tiếng Trung gọi nó là “Văn minh côn”, có lẽ với hàm ý là gậy được dùng không phải để đánh người…?!?

Ngày nay, “baton” tồn tại trong nhiều lĩnh vực, từ nghi lễ quân sự, nghệ thuật trình diễn đến công cụ hỗ trợ người già. Trong từng ngữ cảnh, nó mang những thông điệp riêng.

Một vật thể đơn giản nhất cũng có thể chất chứa lịch sử và văn hóa phong phú, lại chất chứa cả những câu chuyện đau thương hay cảm động.

Nguyễn Vĩnh biên tập

Xem thêm:

• Bức tượng Đức Phật và chuyện đời của một nhà điêu khắc
• Bức thư cầu cứu vượt đại dương và dũng khí làm điều tử tế

Mời xem video: