Vị Quận công giúp khai sinh ra ngôi làng khoa bảng

Trung Cần là vùng đất học nổi tiếng xưa, rất nhiều người đỗ đạt, vì thế mà người làng Trung Cần tự hào rằng:

Làng ta khoa bảng thật nhiều
Như cây trên núi, như diều trên không.

Người góp công lớn nhất cho làng Trung Cần trở thành đất học là người đỗ khai khoa và cũng là Thành Hoàng của làng – Nghĩa Quận công Tống Tất Thắng.

Từ trẻ mồ côi đến Quận công

Xưa kia làng Trung Cần có tên là trang Cần Cung, thuộc Nam Hoa Thượng, Tổng Nam Hoa, huyện Thanh Chương (nay thuộc xã Trung Phúc Cường, Nam Đàn, Nghệ An). Vào cuối thế kỷ 15, nơi đây có gia đình họ Tống sinh được hai người con, chẳng may người cha mất sớm, người mẹ dù khó khăn vấn quyết chí nuôi nấng cho con được ăn học thành tài.

Không phụ lòng mẹ, người con thứ hai là Tống Tất Thắng ngày đêm miệt mài kinh sử, lại thường xuyên luyện tập võ nghệ, dần trở thành người văn võ song toàn.

Khoa thi năm 1502, Tống Tất Thắng mới chỉ 15 tuổi đã tham dự và đỗ ngay Hương cống. Đến khoa thi năm 1505, dù mới chỉ 18 tuổi, Tất Thắng đã có tện trong bảng vàng, trở thành người đỗ khai khoa cho trang Cần Cung.

Thông thường các sĩ tử sau khi thi đỗ sẽ vinh quy bái tổ rồi mới đến Triều đình nhận chức. Nhưng Triều đình nhận thấy Tống Tất Thắng đặc biệt giỏi cả văn lẫn võ nên đã ban cho chức Thống Chinh nguyên súy rồi mới vinh quy bái tổ.

Sau đó ông được giữ nhiều chức vụ trọng yếu khác nhau như Lại bộ Thượng thư, Đông các Đại học sỹ và được phong tước Nghĩa Quận công. Ông làm quan luôn nhận được sự tin yêu của dân chúng.

Là người văn võ song toàn, bình thường Tống Tất Thắng vẫn làm quan văn, nhưng mỗi khi có giặc giã như Ai Lao, Chiêm Thành và Bồn Man quấy nhiễu, ông lại cầm quân ra trận đánh tan giặc.

Một lần Bồn Man đưa quân quấy nhiễu vùng biên giới phía tây Nghệ An, Tống Tất Thắng cầm quân ra trận, bằng tài thao lược của mình, ông đánh tan giặc. Trên đường trở về ông không may lâm bệnh và qua đời.

Dân chúng thương tiếc đưa ông về quê nhà ở trang Cần Cung an táng. Cả Nam Hoa Thượng tôn ông làm Thành Hoàng. Sau này mỗi khi có giặc giã xâm lấn biên giới, các vị tướng ra trận sẽ đến đền thờ ông, mong được chiến thắng khải hoàn.

Năm 1533, vua Lê Trang Tông ghi nhận công lao của ông, cho dân chúng khu vực Chín Nam (Nam Đàn) lập đền thờ phụng. Ngôi đền thờ được lập nên dưới chân núi Quải Bái (xã Thiên Nhẫn) được gọi là đền Thống Chinh.

Làng Trung Cần trở thành đất học

Nghĩa Quận công Tống Tất Thắng là người đỗ khai khoa cho cả trang Cần Cung, hình thành phong trào khuyến học khiến nơi đây trở thành vùng đất khoa bảng có nhiều người đỗ đạt.

Sau này trang Cần Cung đổi tên thành làng Trung Cần, xuất phát từ câu “Sĩ quý trung cần, nữ quý trinh thuận”, nghĩa là con trai quý ở siêng năng trung thực, con gái quý ở trinh tiết thuận thảo.

Làng Trung Cần là nơi xuất sinh nhiều bậc hiền tài, tiêu biểu có dòng họ Nguyễn với kỳ tích “tam thế kế đại khoa” (ba đời liên tiếp có người đỗ đại khoa), nổi tiếng với Thám hoa Nguyễn Văn Giao.

Ngoài ra, dòng họ Nguyễn Trọng ở Trung Cần tự hào là “tam thế ngũ hoàng hoa” nghĩa là ba đời mà có năm lượt người được cử đi sứ, trong đó ông, cha và cháu 3 đời liên tiếp đỗ tiến sĩ. Người đi sứ thời xưa không chỉ hoàn thành nhiệm vụ mà còn không được làm nhục mệnh Vua, vì thế mà Vua thường chọn những người tài giỏi nhất đi sứ.

Làng Trung Cần cũng có những công trình kiến trúc giúp dân chúng sinh hoạt tín ngưỡng như chùa Quỳnh Hoa (chùa Giai), đền Quỳnh Trai (đền Trúc).

Năm 1781, ba vị tiến sĩ họ Nguyễn Trọng chủ trì xây dựng đình làng Trung Cần, thờ Thành hoàng Tống Tất Thắng cùng các vị phúc thần. Đình nằm trên dải đất cao, Mái đình cong vút, trên nóc là hình “lưỡng long triều nguyệt” sống động; ngoài ra còn có các linh vật như rồng, nghê, kỳ lân, phượng hoàng, …

Ngoài những kiến trúc tinh xảo, ngôi đình có 24 bức tranh với các điển tích Nho gia, bài học đạo lý làm người cùng các sinh hoạt dân gian.

Vua Quang Trung từng cho dời Đình làng đi chỗ khác để giao cho La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp sử dụng làm nơi làm việc của Sùng Chính viện. Tuy nhiên Nguyễn Thiếp đã từ chối với lý do ngưỡng mộ Thành hoàng Tống Tất Thắng, và một lý do nữa là ông hiểu rõ sự linh thiêng của Đình làng và lòng dân.

Năm 1996, đình Trung Cần và lăng mộ Tiến sĩ Tống Tất Thắng được xếp hạng là Di tích lịch sử – kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Riêng đình làng Trung Cần được đánh giá là một trong những ngôi đình có kiến trúc đẹp nhất nước.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Vài nét về làng khoa bảng Khả Lãm
• Mộ Trạch: Làng khoa bảng nổi tiếng

Mới xem video: