Vị Trạng nguyên đầu tiên của vùng đất Thanh – Nghệ

Vị Trạng nguyên đầu tiên của vùng đất Thanh – Nghệ là Đào Tiêu, thi đỗ vào thời nhà Trần, mở ra thời kỳ phát triển về khoa bảng cho vùng đất này.

Nối tiếp nhà Lý, nhà Trần tổ chức khoa thi đầu tiên vào năm 1232. Nhận thấy các sĩ tử đỗ đạt đều ở xung quanh khu vực Kinh thành (Gồm Kinh thành và Tứ trấn xung quanh), trong khi đó sĩ tử đến từ các vùng xa hơn không có ai đỗ đại khoa, Triều đình đã quyết định đặt ra 2 danh hiệu Trạng nguyên: Sĩ tử ở Kinh thành và Tứ trấn đỗ đầu gọi là Kinh Trạng nguyên, còn sĩ tử đỗ đầu nơi vùng xa gọi là Trại Trạng nguyên.

Lệ này kéo dài 4 khoa thi từ năm 1256 đến 1266 thì bỏ vì ở phương nam đã có rất nhiều sĩ tử chăm chỉ đèn sách.

Sau khi bỏ lệ 2 Trạng nguyên, đến khoa thi thứ hai (1275) thì vùng đất phương nam đã có danh hiệu Trạng nguyên đầu tiên. Sau 200 năm kể từ khoa thi năm 1075, người vinh dự đỗ Trạng nguyên đầu tiên cho cả vùng Nam Châu Hoan tức Đức Thọ, Hà Tĩnh là Trạng nguyên Đào Tiêu. Khoa thi này có tổng cộng 3 người phương nam đỗ đạt.

Khoa thi này lấy đỗ 27 người, Trạng nguyên là Đào Tiêu, ngôi vị thứ hai là Bảng nhãn thì không có ai, Thám hoa là Quách Nhẫn. Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư thì Đào Tiêu sinh ra ở xã Bà Hồ, huyện Chi La, lộ Nghệ An.

Đào Tiêu vừa là người đỗ Trạng nguyên đầu tiên ở phương nam, lại vừa mở ra thời kỳ phát triển về khoa bảng cho vùng đất này.

Do sau này khi quân Minh đánh chiếm được Đại Việt, các tài liệu có giá trị về văn hóa và lịch sử đều bị đốt hoặc chở về Nam Kinh, nên những ghi chép về cuộc đời làm quan của Đào Tiêu không có, cũng không ai rõ Trạng nguyên đầu tiên ở phương nam làm quan ra sao.

Chỉ sau đó vài năm Đại Việt bước vào cuộc chiến chông quân Nguyên Mông lần thứ hai và thứ ba, hẳn Đào Tiêu cũng đóng góp công sức cho cuộc chiến này.

Việc Đào Tiêu đỗ Trạng nguyên khai khoa cho vùng đất phương nam có ý nghĩa rất lớn. Khi ông mất dân chúng lập đền thờ và phong là Phúc Thần, gọi ông là “quan Trạng” hay “Trạng Đào”, và truyền nhau câu vè:

Kẻ Giè vang tiếng truyền xa
Có hai quan Trạng dân ta phụng thờ

“Kẻ Giè” tức Yên Hồ quê hương của Đào Tiêu. “Hai quan Trạng” là chỉ Đào Tiêu và sau này là Đoàn Xuân Lôi đỗ đầu khoa thi năm 1384.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Con đường khoa bảng thời xưa
• Nguồn gốc tên gọi Tam khôi: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa

Mời xem video: