Ý nghĩa gốc của câu “Lấy gà theo gà, lấy chó theo chó”

Khi còn nhỏ, tôi thường nghe câu này trong các bộ phim truyền hình: “Lấy gà thì theo gà, lấy chó thì theo chó.” Lúc đó, tôi hiểu ý nghĩa của nó, nhưng vẫn thấy lạ – tại sao lại dùng gà và chó để miêu tả con người? Nhất là khi nhiều câu nói như vậy được dùng khi nhân vật chính nam nữ gặp vận rủi, và người mẹ sẽ bảo con gái mình “lấy gà thì theo gà, lấy chó thì theo chó.”

Nhưng thực ra, trong hình thức ban đầu, câu nói này không hề chứa đựng dấu vết của sự khiêm nhường hay oán trách, mà là một lời chúc phúc khôn ngoan cho hôn nhân.

Đạo hành xử của các cặp đôi thời xưa

Người hiện đại bị ảnh hưởng bởi phim ảnh và phim truyền hình, thường tin rằng quan điểm cổ xưa về hôn nhân chỉ cứng nhắc và hà khắc. Tuy nhiên, khi tìm hiểu kỹ hơn về lịch sử, ta thấy rằng sự hiểu biết của người xưa về hôn nhân thực ra tràn đầy hạnh phúc.

Nguồn gốc sớm nhất của câu này không phải là lời xúc phạm người chồng, gọi anh ấy là “gà” hay “chó”. Cách viết ban đầu của câu trên rất tao nhã và cổ điển, được ghi lại trong các câu tục ngữ dân gian cổ đại.

Câu gốc là “嫁契随契，嫁叟随叟” (giá khế tuỳ khế, giá tẩu tuỳ tẩu).

Người xưa coi trọng sự tinh tế và khôn ngoan trong lời nói của họ. Ý nghĩa đằng sau 8 chữ này hoàn toàn khác với sự hiểu biết hiện đại của chúng ta về sự “mù quáng chấp nhận số phận”:

“契” (khế – phiên âm “qì”) là gì? Trong tiếng Hán cổ, “契” (khế ước) nghĩa là tương hợp, hòa hợp hoặc hợp nhau. Ở đây chỉ người chồng trẻ tuổi, có chung sở thích, tuổi tác, và hòa hợp về mặt cảm xúc. Hai người đến với nhau vì một sự kết nối tâm linh.

Còn “叟” (tẩu – phiên âm đọc là “sǒu”) là gì? Thời xưa, “叟” dùng để chỉ người lớn tuổi hoặc người già. Ở đây, nó dùng để chỉ người chồng lớn tuổi hơn một chút, có cái nhìn điềm tĩnh, chín chắn và khôn ngoan về cuộc sống.

Vì vậy, ý nghĩa ban đầu, theo lối nói thông tục của câu này là: “Nếu lấy chồng trẻ có cùng sở thích, hãy theo đuổi đam mê của nhau và sống một cuộc sống hòa hợp, lãng mạn và quyến rũ; nếu lấy chồng lớn tuổi, chín chắn và ổn định, hãy noi theo sự điềm tĩnh của chồng và sống một cuộc sống ổn định, kính trọng.”

Bạn có nhận ra không? Ban đầu, cụm từ này được dùng để miêu tả rằng bất kể người chồng mà người phụ nữ kết hôn thuộc kiểu người nào hay tính cách ra sao, cả hai vợ chồng đều có thể tìm ra cách hòa hợp nhất, thích nghi với hoàn cảnh và vun đắp hạnh phúc riêng của mình trong những khía cạnh khác nhau của cuộc sống.

Tại sao câu này lại trở thành “gà” và “chó”?

Vì ý nghĩa ban đầu rất tao nhã và đẹp đẽ, tại sao lại đột nhiên thay đổi thành “gà” và “chó” chạy lung tung trong sân mỗi ngày? Điều này là do sự phong phú của các phương ngữ địa phương và khiếu hài hước đường phố thời xưa.

Trung Quốc là một quốc gia rộng lớn với hệ thống phương ngữ vô cùng phức tạp. Trong một số phương ngữ vùng miền cổ (như tiếng Quan thoại miền Bắc thời kỳ đầu hoặc một số phương ngữ nhất định), cách phát âm của “契“ (qì, khế) rất giống với “鸡“ (jī, gà); trong khi cách phát âm của “叟“ (sōu, tẩu – ông già) lại rất giống với “狗“ (gǒu, cẩu – chó).

Thời xưa, sự lan truyền văn hóa phụ thuộc rất nhiều vào truyền khẩu. Khi người dân thường trò chuyện sau bữa ăn, họ thấy các chữ “契“ (qì, khế) và “叟“ (sōu, tẩu – ông già) quá văn chương, khó hiểu và khó nhớ. Mặt khác, “鸡“ (jī, gà) và “狗“ (gǒu, cẩu – chó) là gia cầm, gia súc thường thấy trong mỗi gia đình, vừa gần gũi vừa hài hước.

Vì vậy, qua hàng trăm năm, cụm từ này dần dần được “đồng âm hóa” bởi công chúng, phát triển thành câu tục ngữ nổi tiếng “Lấy gà thì theo gà, lấy chó thì theo chó.” Sự hài hước ngẫu nhiên này của người xưa đã trực tiếp biến một bài thơ đồng quê tao nhã thành một cách diễn đạt rất gần gũi, đời thường.

Cụm từ này sau đó đã được sử dụng rộng rãi trong văn học. Vào thời nhà Minh và nhà Thanh, văn học thành thị bùng nổ, tiểu thuyết ăn khách và truyện dân gian trở nên phổ biến. Các tiểu thuyết gia (như “Cổ kim tiểu thuyết” của Phùng Mộng Long hoặc sau này là “Hồng Lâu Mộng”) đã trực tiếp mượn câu tục ngữ lưu truyền “phiên bản gà và chó” này làm cho lời thoại của nhân vật trở nên gần gũi và chân thực hơn.

Tuy nhiên, khi các tác phẩm văn học này được in ấn và chuẩn hóa, ý nghĩa ấm áp ban đầu của “khế và tẩu” (hòa hợp với chồng trẻ, chồng già), ẩn sau phương ngữ, dần dần bị các thế hệ sau lãng quên.

Một câu chơi chữ ban đầu đầy lời chúc phúc ấm áp đã trở thành một sự hiểu lầm đẹp đẽ dân dã trong dòng chảy lịch sử.