Bác sĩ ung thư cảnh báo 5 nguy cơ từ môi trường và cách giảm phơi nhiễm

Trong nhiều thập kỷ, ung thư thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ di truyền hoặc lối sống. Tuy nhiên, các bằng chứng dịch tễ học và sinh học phân tử đang ngày càng cho thấy môi trường sống đóng vai trò đáng kể trong nguy cơ bệnh tật. Vấn đề không nằm ở một tác nhân riêng lẻ mà là sự phơi nhiễm kéo dài với nhiều yếu tố cùng lúc.

• 40% ca ung thư trên toàn cầu có thể phòng ngừa

Trong một bài viết trên The Washington Post, bác sĩ ung thư Mikkael Sekeres cho rằng, phần lớn các yếu tố môi trường không gây tác động tức thì, nhưng có thể tạo ra những biến đổi sinh học âm thầm, làm tăng khả năng hình thành ung thư theo thời gian.

Dưới đây là một số tác nhân đã được chứng minh là có liên quan đến gia tăng nguy cơ mắc ung thư. 

1. Radon

Khí radon là sản phẩm phân rã tự nhiên của uranium trong đất và đá, có thể xâm nhập vào nhà ở qua nền móng, khe nứt hoặc hệ thống thông khí. Do không màu, không mùi, radon gần như không thể nhận biết bằng cảm quan.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, radon là nguyên nhân đứng thứ hai gây ung thư phổi trên toàn cầu sau thuốc lá. Cứ mỗi 100 Bq/m³ radon tăng thêm trong không khí, nguy cơ ung thư phổi có thể tăng khoảng 10–16%.

Tại Việt Nam, một số khu vực có quặng uranium như Ninh Thuận, Quảng Nam, Kon Tum, Lâm Đồng có khả năng phát sinh radon. Tuy nhiên, hiện chưa có hệ thống đo lường và bản đồ phơi nhiễm ở quy mô quốc gia, khiến mức độ rủi ro chưa được đánh giá đầy đủ.

2. Amiăng và ô nhiễm không khí

Amiăng (asbestos) là tác nhân đã được chứng minh rõ ràng liên quan đến ung thư. Các sợi amiăng khi xâm nhập vào phổi có thể tồn tại hàng chục năm, gây viêm mạn tính và tổn thương DNA. Amiăng có liên quan đến ung thư phổi, thanh quản, buồng trứng và có thể cả các loại ung thư khác. 

Tại Việt Nam, amiăng đã được sử dụng từ những năm 1960, chủ yếu trong vật liệu xây dựng như tấm lợp fibro xi măng. Dù đã có các chính sách hạn chế, nhiều công trình cũ vẫn còn chứa amiăng. 

Ô nhiễm không khí là yếu tố có bằng chứng rõ ràng và tác động rộng nhất tại Việt Nam. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (International Agency for Research on Cancer) đã xếp ô nhiễm không khí vào nhóm chất gây ung thư ở người (nhóm 1). Các nghiên cứu cho thấy cứ mỗi 10 µg/m³ PM2.5 tăng thêm, nguy cơ ung thư phổi có thể tăng khoảng 8–14%. PM2.5 là bụi mịn có đường kính ≤ 2,5 micromet (µm), nhỏ hơn khoảng 30 lần so với sợi tóc người.

Tại Việt Nam, nồng độ PM2.5 tại nhiều đô thị lớn thường cao gấp nhiều lần mức khuyến nghị. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 70.000 ca tử vong mỗi năm có liên quan đến ô nhiễm không khí, trong đó có ung thư phổi. Riêng ung thư phổi hiện ghi nhận khoảng 26.000 ca mắc mới và gần 24.000 ca tử vong mỗi năm, là một trong những ung thư gây tử vong hàng đầu.

3. Vi nhựa và hóa chất

Ngày càng có nhiều bằng chứng về tác hại và sự tích lũy của vi nhựa cũng như các hợp chất hóa học trong cơ thể người.

Vi nhựa tồn tại ở khắp mọi nơi, từ những hạt có kích thước rất nhỏ trong sữa rửa mặt đến các hạt to hơn từ các vật liệu nhựa như màng bọc thực phẩm, chai nước, hộp đựng đồ ăn mang đi, lốp xe hay sơn phủ. 

Các nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của vi nhựa trong cơ thể người, bao gồm cả nhau thai và phân su của trẻ sơ sinh.

Vi nhựa có thể gây ung thư do làm tổn thương lớp niêm mạc ruột già giống như amiăng. Các hạt vi nhựa cũng đóng vai trò như “chất mang” đưa các hợp chất độc hại vào cơ thể, dẫn đến ung thư thận, ung thư vú sau mãn kinh và ung thư tinh hoàn. 

Bên cạnh đó, nhiều hóa chất công nghiệp để sản xuất nhựa như bisphenol A (BPA) hay phthalates được xếp vào nhóm chất gây rối loạn nội tiết. Những chất này có thể ảnh hưởng đến điều hòa nội tiết tố và quá trình tăng sinh tế bào – các yếu tố liên quan đến ung thư.

Các cách giảm phơi nhiễm

Dù không thể loại bỏ hoàn toàn các yếu tố môi trường, nhiều giải pháp đã được chứng minh có thể giúp giảm nguy cơ.

• Đo và kiểm soát nồng độ radon trong nhà ở, đặc biệt tại các khu vực có nguy cơ cao
• Cải thiện thông khí và sử dụng hệ thống lọc không khí để giảm bụi mịn
• Hạn chế dùng vật liệu chứa amiăng hoặc tiếp xúc với công trình cũ
• Giảm dùng nhựa dùng một lần và tránh làm nóng thực phẩm trong hộp nhựa

Các giải pháp này không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhưng giúp giảm tổng mức phơi nhiễm tích lũy với các chất độc hại.

Mối liên hệ với lối sống

Các yếu tố môi trường không gây hại một cách độc lập. Hút thuốc lá, chế độ ăn uống, béo phì và ít vận động có thể làm gia tăng hoặc khuếch đại tác động của các tác nhân môi trường.

Ví dụ, nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc tiếp xúc với radon cao hơn đáng kể so với người chỉ hút thuốc hoặc chỉ phơi nhiễm với radon. Điều này cho thấy cần tiếp cận nguy cơ ung thư theo hướng đa yếu tố thay vì xem xét từng yếu tố riêng biệt.

Kết luận

Các bằng chứng hiện nay cho thấy môi trường sống là một thành phần quan trọng trong nguy cơ ung thư, nhiều tác nhân đã được xác định rõ ràng và một số khác đang tiếp tục được nghiên cứu. Trong bối cảnh đó, việc giảm phơi nhiễm không nhằm loại bỏ hoàn toàn rủi ro mà để kiểm soát mức độ tích lũy theo thời gian, từ đó giảm nguy cơ bệnh tật về lâu dài.