Rèn luyện 3 thói quen để trở nên hạnh phúc hơn. (Ảnh minh họa: Shutterstock)
Thế nào là một cuộc sống tốt đẹp? Con người đã đặt câu hỏi này từ hàng nghìn năm nay và chưa bao giờ thiếu câu trả lời. Trong thời văn hóa Athens cổ đại hơn hai nghìn năm trước, hai triết gia đã trả lời theo hai hướng khác nhau.
Triết gia thứ nhất cho rằng cuộc sống tốt đẹp là cuộc sống mang lại cảm giác dễ chịu. Người còn lại nhận định cuộc sống tốt đẹp là sống cho đúng đắn, dù chúng ta có cảm thấy dễ chịu hay không.
Vài thập niên gần đây, khi khoa học đã tiến bộ, con người đã bắt đầu tìm lời giải ngay trong cơ thể: trong máu, trong bộ não lão hóa và trong tuổi thọ của mỗi người.
Hóa ra cơ thể có quan điểm khá rõ ràng về việc bạn nên chọn lối nào trong hai lối sống ấy.
Khoảng năm 300 trước Công nguyên, triết gia Epicurus bắt tay vào xác định điều gì làm nên một cuộc sống tốt đẹp.
Ông bắt đầu từ một quan sát đơn giản. Ông nhìn những sinh vật mới sinh, mà ông gọi là những “sinh thể chưa bị tha hóa”, và thấy chúng theo bản năng tiến về phía những gì dễ chịu, tránh xa những thứ gây đau đớn.
Từ đó, trường phái Epicurus cho rằng tự nhiên ban cho mọi sinh vật cùng một chỉ dẫn bẩm sinh: tìm đến khoái lạc và tránh đau đớn.
Ngày nay, khoái lạc đôi khi bị xem là điều tội lỗi. Với Epicurus thì khác. Ông gọi khoái lạc là “khởi đầu và cùng đích của cuộc sống hạnh phúc”.
Ông không coi khoái lạc (hēdonē) là sự buông thả như yến tiệc, rượu ngon hay tiệc tùng thâu đêm. Theo ông, hình thức khoái lạc cao nhất là không có cảm giác nào cả, tức trạng thái khi thân thể không đau đớn và tâm không rối loạn.
Theo Epicurus, sự bình an ấy không đạt được bằng cách có thêm, mà bằng cách cần ít đi. Ông dạy học trò xếp những ham muốn của mình vào ba chiếc giỏ:
Như vậy, ông đề xuất một lối sống theo chủ nghĩa khoái lạc: cuộc sống tốt đẹp được xây trên nền những niềm vui giản dị.
Đó là câu trả lời thứ nhất cho câu hỏi thế nào là một cuộc sống tốt đẹp.
Triết gia kiêm nhà bác học người Hy Lạp Aristotle tin rằng rốt cuộc mọi người đều theo đuổi hạnh phúc.
Hãy thử làm một phép tư duy nhỏ. Nếu ai đó hỏi bạn muốn gì, bạn có thể trả lời là tiền. Họ hỏi tiếp bạn muốn tiền để làm gì, và bạn đáp là để mua vé máy bay. Họ lại hỏi để làm gì.
Bạn sẽ đáp: để đi du lịch, để đến nơi nghỉ mát yêu thích, để vui chơi và ngắm cảnh. Họ hỏi thêm: “Vì sao bạn muốn làm tất cả những điều đó?”.
Cuối cùng, câu trả lời luôn là để được hạnh phúc.
Ta muốn tiền vì những gì tiền mua được, và muốn sức khỏe vì những gì sức khỏe cho phép ta làm.
Nhưng theo Aristotle, hạnh phúc không phải phương tiện để đạt điều gì khác. Hạnh phúc chính là đích đến, đích đến cuối cùng và tự thân nó đã đầy đủ.
Aristotle tiếp tục chỉ ra thứ hạnh phúc tối hậu ấy đến từ đâu.
Ông đặt câu hỏi: hạnh phúc có thể đến từ khoái lạc, danh dự hay của cải không? Theo ông, khoái cảm giác quan không thể là nguồn hạnh phúc cao nhất, vì sống để đuổi theo khoái lạc là lối sống hợp với bầy gia súc gặm cỏ: khoái lạc là đích đến luôn dịch chuyển, nên bạn cứ đuổi theo mà không bao giờ với tới được hạnh phúc.
Danh dự thì phụ thuộc vào ý kiến của người khác, mà ý kiến có thể đổi thay chỉ sau một đêm. Hàng tỷ người trên thế giới sẽ đo lường bạn bằng những chuẩn mực danh dự khác nhau.
Của cải lúc có lúc không, khó lường, và quan trọng hơn cả, của cải chỉ là phương tiện để đạt một mục đích khác. Hãy nhớ lại câu hỏi ban nãy: bạn muốn tiền để làm gì? Hạnh phúc đích thực phải là thứ ta mong muốn vì chính bản thân nó.
Aristotle nhận ra mình cần lùi lại một bước và đặt một câu hỏi sâu hơn: con người sống để làm gì?
Theo ông, muốn có một cuộc sống tốt đẹp thì mỗi người phải hoàn thành tốt mục đích sống của mình, cũng như con dao là dao tốt khi sắc bén, và người thổi sáo giỏi là người thổi điêu luyện.
Vậy con người làm được điều gì mà không loài nào khác làm được?
Điều đó không thể chỉ là sống, vì thực vật cũng sống. Cũng không thể là cảm nhận và di chuyển, vì động vật cũng có. Vậy điều gì làm con người khác biệt? Đó là trí tuệ.
Đó là năng lực lý trí, lựa chọn và hành động có chủ đích, nghĩa là làm điều đúng đắn, đúng cách, đúng thời điểm.
Chính năng lực lý trí, lựa chọn và hành động có chủ đích ấy của linh hồn đã làm nên con người. Aristotle gọi dạng hạnh phúc này là eudaimonia, tức mục đích tối hậu của cuộc sống.
Theo ông, eudaimonia là hành động phù hợp với đức hạnh. Trong tiếng Hy Lạp, đức hạnh bao gồm những phẩm chất đạo đức như can đảm, trung thực, hào phóng, công bằng và tự chủ. Đức hạnh phải được thực hành một cách chủ động, chứ không chỉ để rao giảng hay để khao khát.
Ông kết luận rằng hạnh phúc tối hậu đến từ việc rèn luyện các đức hạnh.
Điểm mấu chốt là đức hạnh phải được xây thành thói quen thông qua hành động, không phải thứ ta sinh ra đã có, cũng không phải một tâm thái tình cờ đến. Aristotle viết: “Chúng ta trở nên công bằng nhờ làm những việc công bằng và trở nên dũng cảm nhờ làm những việc dũng cảm”.
Con người là sinh thể xã hội. Aristotle cho rằng cuộc sống tốt đẹp diễn ra giữa mọi người với nhau chứ không phải trong cô độc. Vì vậy, gần như mọi đức hạnh đều gắn với cách ta đối xử với người khác.
Khoái lạc vẫn có chỗ đứng trong bức tranh về cuộc sống tốt đẹp của Aristotle, chỉ là ông xếp nó vào một vị trí khác. Người có phẩm cách dần biết vui khi làm điều đúng đắn, vậy nên khoái lạc đi theo đức hạnh như hình với bóng. Đó là phần thưởng của một đời sống tốt đẹp, chứ không phải mục đích của đời sống ấy.
Từ đây dẫn đến câu trả lời thứ hai cho câu hỏi thế nào là một cuộc sống tốt đẹp: hạnh phúc không nằm ở việc cảm thấy tốt đẹp, mà ở việc làm người tốt, còn những cảm xúc dễ chịu sẽ sinh ra như hệ quả của lối sống có đạo đức.
Cả hai câu trả lời đều soi sáng cách ta định nghĩa một cuộc sống tốt đẹp.
Bây giờ hãy tạm gác triết học để chuyển sang góc nhìn của khoa học hiện đại, nơi câu trả lời cũng đáng chú ý không kém.
Năm 2013, các nhà nghiên cứu đã phân tích mẫu máu của những người nghiêng về một trong hai kiểu hạnh phúc, khoái lạc hoặc eudaimonia, để xem gen nào biểu hiện mạnh hơn trong tế bào miễn dịch của họ.
Ở những người có niềm hạnh phúc chủ yếu đến từ khoái lạc, các gen thúc đẩy viêm, vốn liên quan đến bệnh tim, ung thư và lão hóa, hoạt động mạnh hơn. Những người có niềm hạnh phúc đến từ ý nghĩa sống thì cho kết quả ngược lại: trong tế bào miễn dịch của họ, các gen làm tăng viêm hoạt động yếu hơn, còn các gen tham gia phòng vệ kháng virus hoạt động mạnh hơn.
Những năm qua, các nghiên cứu tiếp tục ghi nhận mối liên hệ giữa hạnh phúc eudaimonia, tức hạnh phúc đến từ ý nghĩa và mục đích sống, với mức hoạt động thấp hơn của các gen gây viêm. Mối liên hệ này mạnh nhất khi ý nghĩa sống đến từ cảm giác gắn kết với người khác.
Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó chưa nhất quán ủng hộ nhận định rằng lối sống lấy khoái lạc làm trung tâm là xấu cho sức khỏe. Ngoài ra, khoái lạc theo Epicurus chủ yếu nói đến sự điều độ và một tâm trí bình lặng, chứ không phải trải nghiệm khoái lạc theo nghĩa hưởng thụ.
Khoái lạc có chừng mực không phải chất độc và có thể là một con đường đưa đến cuộc sống tốt đẹp. Nhưng niềm vui có được qua sống có ý nghĩa dường như tạo ra một tác dụng mà niềm vui đơn thuần không có.
Cuộc sống giàu mục đích liên quan đến mức viêm thấp hơn, và biểu hiện rõ rệt nhất của điều này nằm ở não bộ.
Các nhà nghiên cứu đo cảm giác về mục đích sống bằng những câu phát biểu đơn giản, chẳng hạn “Tôi có phương hướng trong cuộc sống” hoặc “Tôi có những điều để mong đợi”. Mục đích sống có thể chỉ đơn giản là có lý do để thức dậy vào ngày mai, hoặc là một sứ mệnh lớn lao.
Một nhóm nghiên cứu ở Chicago đã theo dõi hơn 900 người cao tuổi trong tối đa bảy năm để xem cảm giác về mục đích sống có dự báo bệnh Alzheimer về sau hay không. Khả năng không bị bệnh của nhóm có mục đích sống mạnh nhất cao gấp khoảng hai lần rưỡi so với nhóm có mục đích sống yếu nhất.
Xu hướng tương tự xuất hiện trong các nghiên cứu về tuổi thọ và sức khỏe tim mạch.
Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất đến từ khái niệm ikigai của người Nhật, nghĩa là “lý do để sống”, khá gần với quan điểm của Aristotle về một cuộc sống có mục đích.
Các nhà nghiên cứu đã hỏi hơn 43.000 người Nhật trưởng thành một câu hỏi đơn giản: “Cuộc sống của bạn có ikigai không?”.
Những người trả lời không có ikigai có khả năng tử vong cao hơn khoảng 50% trong bảy năm theo dõi sau đó.
Nếu muốn thực sự hưởng lợi từ lối sống có mục đích, mục đích ấy cần xuất phát từ động cơ đúng đắn. Các nhà nghiên cứu đã theo dõi những người cao tuổi làm tình nguyện và hỏi họ vì sao làm như vậy. Một số người nói họ làm tình nguyện để giúp người khác. Số khác thẳng thắn thừa nhận họ làm chủ yếu vì bản thân: để thấy khá hơn, để gặp gỡ mọi người, hoặc đơn giản là để ra khỏi nhà.
Nhóm tình nguyện để giúp người khác ít có khả năng tử vong hơn sau bốn năm. Nhóm làm chủ yếu vì bản thân hoàn toàn không thấy có lợi ích sức khỏe nào.
Lợi ích dường như không đến từ bản thân hoạt động, mà đến từ động cơ đằng sau hoạt động ấy. Mục đích sống có lẽ giúp ích nhiều nhất khi hướng ra bên ngoài, đến một điều gì đó vượt lên trên bản thân, đúng như điều Aristotle đã nói.
Các đức hạnh, những điều làm nên một cuộc sống tốt đẹp, hầu như đều xoay quanh cách chúng ta hiện diện vì người khác. Khi bạn làm điều tốt một cách chân thành, vì chính điều tốt đẹp ấy, điều tốt đẹp sẽ tìm đường quay về với bạn. Còn nếu bạn làm điều đó như một cách để giúp chính mình, hiệu quả sẽ phai nhạt hơn.
Vậy tất cả những điều này đặt bạn ở đâu giữa hai triết gia Hy Lạp? Có lẽ một câu trả lời cân bằng là: hãy tận hưởng những niềm vui đích thực của cuộc sống như Epicurus đã dạy, và theo đuổi một cuộc sống có mục đích và đức hạnh như Aristotle khuyên bảo.
Ngày 24/9, đúng vào ngày diễn ra cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump…
HĐXX phúc thẩm cho biết cựu Bộ trưởng Nguyễn Thị Kim Tiến đã hoàn thành…
Hạ viện đã thông qua nghị quyết về quyền hạn chiến tranh liên quan đến…
Đơn đề nghị yêu cầu Thẩm phán Ketanji Brown Jackson chuyển yêu cầu đình chỉ…
3 người tham dự cuộc vận động tranh cử bị bắn, trong đó 1 người…
