(Ảnh minh họa: Shutterstock)
Trước đây, những vấn đề như tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, béo bụng hay đái tháo đường type 2 thường được xem là các bệnh lý của tuổi trung niên và người cao tuổi. Tuy nhiên, quan niệm này đang thay đổi.
Ngày càng nhiều người trẻ đã xuất hiện một hoặc nhiều bất thường về chuyển hóa ngay từ tuổi 20–30. Đáng chú ý, những thay đổi này đôi khi xảy ra trước khi cân nặng tăng quá nhiều hoặc trước khi người bệnh có bất kỳ triệu chứng rõ ràng nào.
Một nghiên cứu trên gần 3,7 triệu người dưới 40 tuổi cho thấy nguy cơ tim mạch tăng lên khi các yếu tố nguy cơ chuyển hóa tích lũy theo thời gian. Các chuyên gia tim mạch châu Âu cũng cảnh báo bệnh xơ vữa động mạch đang xuất hiện sớm hơn, trong bối cảnh các yếu tố nguy cơ chuyển hóa ngày càng phổ biến ở người trẻ.
“Rối loạn chuyển hóa” không phải là tên của một bệnh duy nhất mà là cách gọi chung cho tình trạng các quá trình sử dụng và dự trữ năng lượng, đường, chất béo hoặc các chất dinh dưỡng trong cơ thể bị mất cân bằng.
Trong thực hành, cụm từ này thường được đề cập khi một người có các bất thường như:
Một biểu hiện điển hình là hội chứng chuyển hóa – sự kết hợp của béo bụng, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp và bất thường đường huyết. Theo định nghĩa của International Diabetes Federation (IDF), béo phì trung tâm kết hợp với ít nhất hai bất thường chuyển hóa khác có thể đáp ứng tiêu chuẩn hội chứng chuyển hóa.
Điều đáng quan tâm là các bất thường này không tồn tại độc lập. Chúng thường liên quan với nhau thông qua một mạng lưới bệnh sinh trong đó mỡ nội tạng, kháng insulin và viêm mạn tính mức độ thấp đóng vai trò quan trọng.
Quá trình lão hóa tự nhiên làm thay đổi khả năng chuyển hóa của cơ thể.
Theo thời gian, khối lượng cơ có xu hướng giảm, hoạt động thể lực giảm, khả năng xử lý glucose của cơ thể suy giảm và tình trạng tích tụ mỡ nội tạng tăng lên. Những thay đổi này có thể làm tế bào đáp ứng kém hơn với insulin.
Khi đó, tuyến tụy phải tăng tiết insulin để duy trì đường huyết bình thường. Trong một thời gian, cơ thể có thể “bù trừ” được. Nhưng nếu tình trạng kháng insulin kéo dài, đường huyết bắt đầu tăng, đồng thời dễ xuất hiện tăng triglyceride, giảm HDL-cholesterol, tăng huyết áp và tích tụ thêm mỡ nội tạng.
Nói cách khác, tuổi càng cao thì thời gian tích lũy các yếu tố nguy cơ càng dài.
Nhưng môi trường sống hiện đại đang khiến quá trình này bắt đầu sớm hơn rất nhiều.
Ngày nay, thực phẩm giàu năng lượng, đường, chất béo và thực phẩm chế biến sẵn dễ tiếp cận hơn rất nhiều.
Một người có thể tiêu thụ lượng năng lượng lớn chỉ trong vài bữa ăn, trong khi nhu cầu năng lượng lại giảm do công việc văn phòng, phương tiện giao thông và lối sống ít vận động.
Không chỉ tổng lượng calo, chất lượng của chế độ ăn cũng đóng vai trò quan trọng.
Các sản phẩm giàu đường tự do, chất béo bão hòa, muối và năng lượng nhưng ít chất xơ có thể khiến việc kiểm soát cân nặng và chuyển hóa trở nên khó khăn hơn.
ESC nhận định đại dịch béo phì hiện nay chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường sống, trong đó có sự gia tăng khả năng tiếp cận các loại thực phẩm giá rẻ, giàu năng lượng và chế biến sẵn, cùng với sự thay đổi trong phương thức di chuyển và công việc ít vận động.
Một trong những thay đổi lớn nhất của đời sống hiện đại là mức tiêu hao năng lượng hàng ngày giảm xuống.
Ngồi nhiều, làm việc trước máy tính, sử dụng điện thoại trong thời gian dài, di chuyển bằng ô tô hoặc xe máy và ít tham gia các hoạt động thể chất khiến cơ bắp – một trong những cơ quan sử dụng glucose quan trọng nhất – hoạt động ít hơn.
Khi cơ bắp ít được sử dụng, độ nhạy insulin có thể giảm. Nếu đồng thời chế độ ăn cung cấp nhiều năng lượng, cơ thể dễ chuyển sang trạng thái tích lũy mỡ.
WHO ước tính khoảng 31% người trưởng thành trên thế giới không đạt mức hoạt động thể lực khuyến nghị.
Không phải tất cả chất béo trong cơ thể đều có tác động giống nhau.
Mỡ nội tạng nằm quanh các cơ quan trong ổ bụng có hoạt tính chuyển hóa cao. Khi tích tụ quá mức, mô mỡ này có thể góp phần tạo ra tình trạng viêm mạn tính, rối loạn chuyển hóa lipid và kháng insulin.
Đây cũng là lý do một người có BMI không quá cao vẫn có thể có nguy cơ chuyển hóa đáng kể nếu vòng eo lớn hoặc có nhiều mỡ nội tạng.
Hội Tim mạch châu Âu (ESC) nhấn mạnh rằng đánh giá béo phì không nên chỉ dựa vào BMI; vòng eo và các chỉ số phản ánh mỡ trung tâm có thể cung cấp thêm thông tin về nguy cơ chuyển hóa và tim mạch.
Đặc biệt ở người châu Á, nguy cơ chuyển hóa có thể xuất hiện ở mức BMI thấp hơn so với một số quần thể khác.
Bên cạnh chế độ ăn và ít vận động, rượu bia và thuốc lá cũng góp phần làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa ở người trẻ.
Rượu bia cung cấp một lượng năng lượng đáng kể nhưng ít giá trị dinh dưỡng. Uống nhiều có thể làm tăng triglyceride, huyết áp, cân nặng và ảnh hưởng đến chuyển hóa glucose; đồng thời thúc đẩy tích tụ mỡ tại gan. Một nghiên cứu trên 9.778 người trẻ tuổi cho thấy lượng rượu tiêu thụ có liên quan với những thay đổi trên nhiều nhóm chất chuyển hóa liên quan đến nguy cơ tim mạch – chuyển hóa.
Thuốc lá cũng không chỉ gây tổn thương phổi. Nicotine và các chất trong khói thuốc có thể thúc đẩy stress oxy hóa, viêm, rối loạn chức năng nội mô và ảnh hưởng đến chuyển hóa lipid, glucose. Một nghiên cứu ở 64.046 người trưởng thành cho thấy hút thuốc và uống rượu có liên quan đến các thành phần của hội chứng chuyển hóa, với sự tương tác đáng kể giữa hai yếu tố này.
Ngủ không đủ hoặc rối loạn nhịp sinh học có thể ảnh hưởng đến cảm giác đói – no, hormone chuyển hóa, khả năng kiểm soát đường huyết và hành vi ăn uống.
Ở người trẻ, tình trạng thức khuya kéo dài, làm việc theo ca, sử dụng thiết bị điện tử vào ban đêm và ăn muộn có thể trở thành một phần của lối sống lâu dài.
Khi nhiều yếu tố bất lợi cùng xuất hiện – ăn dư năng lượng, ít vận động, thiếu ngủ và căng thẳng – nguy cơ rối loạn chuyển hóa sẽ tăng lên.
Ban đầu, rối loạn chuyển hóa thường diễn ra âm thầm. Một người có thể vẫn làm việc, tập luyện và sinh hoạt bình thường dù đường huyết, cholesterol hoặc huyết áp đã bất thường.
Nhưng theo thời gian, các yếu tố này có thể tương tác và làm tăng nguy cơ:
WHO ghi nhận hội chứng chuyển hóa có liên quan với nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch cao hơn.
Đáng chú ý, hậu quả không chỉ nằm ở việc “mắc bệnh sớm hơn”, mà còn ở thời gian sống chung với các yếu tố nguy cơ dài hơn.
Một người bị tăng cholesterol từ tuổi 30 sẽ có nhiều thập niên phơi nhiễm với cholesterol hơn một người chỉ bắt đầu tăng cholesterol ở tuổi 60.
Đó chính là lý do các chuyên gia ngày càng chuyển từ tư duy “điều trị bệnh khi xuất hiện” sang phòng ngừa từ sớm và giảm tích lũy nguy cơ suốt đời.
Không phải mọi trường hợp đều có thể phòng ngừa hoàn toàn. Di truyền, tuổi, bệnh lý nội tiết và nhiều yếu tố khác cũng ảnh hưởng đến chuyển hóa.
Tuy nhiên, phần lớn các yếu tố nguy cơ liên quan đến lối sống có thể thay đổi được.
Ưu tiên rau xanh, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, các nguồn protein chất lượng tốt và chất béo không bão hòa.
Đồng thời hạn chế đồ uống có đường, thực phẩm nhiều năng lượng nhưng ít giá trị dinh dưỡng, chất béo bão hòa, thịt chế biến sẵn và lượng muối quá cao.
Mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn một loại thực phẩm mà là xây dựng một chế độ ăn có chất lượng tốt và có thể duy trì lâu dài.
Người trưởng thành nên hướng tới ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ trung bình mỗi tuần, hoặc mức tương đương theo các khuyến nghị quốc tế, đồng thời hạn chế thời gian ngồi kéo dài.
Tập luyện sức mạnh cũng rất quan trọng vì duy trì khối lượng cơ giúp cải thiện khả năng sử dụng glucose và duy trì chức năng chuyển hóa.
Hướng dẫn CKM 2026 của AHA/ACC cùng các hội chuyên môn khuyến nghị kết hợp điều chỉnh chế độ ăn và hoạt động thể lực như nền tảng trong kiểm soát thừa cân, béo phì và giảm nguy cơ tim mạch – chuyển hóa.
Cân nặng và BMI hữu ích nhưng không phản ánh toàn bộ nguy cơ.
Một người trẻ dù chưa béo phì vẫn nên chú ý nếu có vòng eo tăng, huyết áp cao, tiền sử gia đình mắc đái tháo đường sớm, rối loạn lipid máu hoặc đường huyết bất thường.
Tùy từng người, bác sĩ có thể đánh giá huyết áp, vòng eo, glucose máu/HbA1c, lipid máu và các yếu tố nguy cơ khác.
Giấc ngủ không phải là yếu tố “phụ” trong sức khỏe chuyển hóa. Duy trì thời gian ngủ phù hợp, hạn chế thức khuya kéo dài và tạo lịch sinh hoạt ổn định là một phần của lối sống lành mạnh.
Đây là những yếu tố nguy cơ quan trọng đối với bệnh tim mạch và nhiều bệnh không lây nhiễm khác. WHO xếp sử dụng thuốc lá và rượu có hại cùng với ít vận động và chế độ ăn không lành mạnh vào nhóm hành vi nguy cơ chính.
Thanh Long t/h
Trong bối cảnh cạnh tranh trí tuệ nhân tạo (AI) giữa Mỹ và Trung Quốc…
Hoa Kỳ đang thúc giục Liên minh châu Âu (EU) tiếp tục nới lỏng các…
Các phòng giam tại nhà tù Stanley là những công trình bê tông không có…
FBI từng tiến hành một chiến dịch bí mật nhằm làm mất uy tín các…
Từ tháng Ba năm nay đã phát hiện hơn 710 “vết nứt” trên đập Tam…
Cao Trí Thịnh vì lên tiếng cho người yếu thế nên ông phải chịu cảnh…
