G7 tung chiến lược đất hiếm mới, đòn bẩy địa chính trị của Bắc Kinh bị lung lay

Các nhà lãnh đạo Nhóm G7 ngày 17/6 đã ra tuyên bố bày tỏ “quan ngại sâu sắc” trước các biện pháp kiểm soát xuất khẩu và trả đũa mang tính tùy tiện đối với các khoáng sản chiến lược. Đồng thời, G7 công bố kế hoạch tăng cường hợp tác với các đối tác toàn cầu nhằm giảm tỷ trọng nguồn cung từ một nhà cung cấp duy nhất đối với các khoáng sản quan trọng như đất hiếm và nam châm vĩnh cửu xuống dưới 60% trước năm 2030, sau đó tiếp tục hạ xuống 50%.

Các chuyên gia nhận định động thái này có thể khiến Trung Quốc mất đi một trong những công cụ gây sức ép kinh tế quan trọng nhất đối với thế giới.

Trung Quốc “vũ khí hóa” đất hiếm, các nước tìm cách thoát phụ thuộc

Nhà nghiên cứu Thẩm Minh Thất thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Đài Loan cho biết trong chương trình News Talk của Đài Truyền hình Tân Đường Nhân rằng hai điểm mấu chốt trong tuyên bố của G7 là mốc thời gian năm 2030 và mục tiêu 60%.

Theo ông, “nhà cung cấp duy nhất” mà G7 nhắm tới rõ ràng là Trung Quốc. Trên thực tế, nhiều quốc gia không phải không có tài nguyên đất hiếm, nhưng do lo ngại tác động môi trường từ hoạt động khai thác và tinh luyện nên đã dần phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc.

Đất hiếm không phải là một loại đất, mà là tên gọi chung của 17 nguyên tố hóa học có tính kim loại hoạt động mạnh. Đây là nguyên liệu then chốt để sản xuất các loại nam châm vĩnh cửu mạnh nhất hiện nay.

Đất hiếm được ứng dụng rộng rãi trong nhiều sản phẩm công nghệ cao như điện thoại thông minh, ổ cứng máy tính, động cơ xe điện, tua-bin điện gió, thiết bị âm thanh, cũng như các khí tài quân sự hiện đại gồm máy bay chiến đấu, hệ thống dẫn đường tên lửa, radar, sonar tàu ngầm và kính nhìn đêm. Vì vậy, đất hiếm thường được ví là “bột ngọt của ngành công nghiệp” hoặc “mẹ của các vật liệu mới”.

Các mỏ đất hiếm chủ yếu tập trung tại Trung Quốc, Mỹ, Ấn Độ và Nga. Hiện Trung Quốc là nước sản xuất và xuất khẩu đất hiếm lớn nhất thế giới, sở hữu chuỗi khai thác và tinh luyện hoàn chỉnh nhất, kiểm soát khoảng 90% năng lực chế biến đất hiếm toàn cầu và chiếm 69% tổng nguồn cung thế giới.

Ông Thẩm Minh Thất cho rằng Trung Quốc gần như nắm toàn bộ ngành công nghiệp sản xuất đất hiếm toàn cầu, trong khi hoạt động xuất khẩu được chính quyền kiểm soát chặt chẽ. Khi quan hệ với các nước khác thay đổi, Bắc Kinh thường sử dụng đất hiếm như một công cụ gây sức ép.

Từ năm 2010, Trung Quốc từng hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản. Sau khi chính trị gia Nhật Bản Takaichi Sanae đưa ra phát biểu liên quan đến Đài Loan vào cuối năm ngoái, lượng nam châm đất hiếm xuất khẩu sang Nhật, vốn duy trì trên 200 tấn mỗi tháng, đã giảm xuống còn hơn 100 tấn trong tháng 3 và tháng 4 năm nay.

Tình hình tương tự cũng diễn ra với Mỹ. Khi chính quyền Tổng thống Donald Trump công bố tăng thuế đối với hàng hóa Trung Quốc vào năm 2025, Bắc Kinh đã đáp trả bằng việc hạn chế xuất khẩu đất hiếm. Dù sau đó hai bên đạt được thỏa thuận hoãn áp dụng các biện pháp mới, việc cấp giấy phép xuất khẩu sang Mỹ vẫn bị kiểm soát chặt chẽ.

Trung Quốc quy định nếu đất hiếm được sử dụng cho mục đích quốc phòng hoặc nghiên cứu, sản xuất vũ khí thì sẽ không được xuất khẩu sang Mỹ.

Ngoài ra, từ năm 2025, Bắc Kinh cũng áp đặt các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt đối với đất hiếm và nam châm vĩnh cửu. Việc “vũ khí hóa” đất hiếm đã gây ảnh hưởng đáng kể đến ngành ô tô, quốc phòng và công nghệ cao của Mỹ, Nhật Bản cùng nhiều nước phương Tây.

Ông Thẩm Minh Thất cho biết trong vài năm qua, Nhật Bản và các nước phương Tây đã bắt đầu tìm cách giảm phụ thuộc vào nguồn cung đất hiếm từ Trung Quốc. Một số quốc gia, trong đó có Malaysia, đã đầu tư vào ngành tinh luyện đất hiếm.

Tuy nhiên, việc xây dựng một chuỗi công nghiệp đất hiếm hoàn chỉnh có thể mất từ ba đến năm năm hoặc lâu hơn, đồng thời phải đối mặt với các vấn đề về môi trường, thị trường tiêu thụ và khả năng cạnh tranh với Trung Quốc.

Ông cũng không loại trừ khả năng một số doanh nghiệp đất hiếm của Trung Quốc có thể tìm cách bán hàng thông qua hoạt động buôn lậu để thu ngoại tệ. Tuy nhiên, nhìn chung Bắc Kinh vẫn chưa nới lỏng kiểm soát và tiếp tục xem đất hiếm là công cụ đối phó với các lệnh trừng phạt từ Mỹ và phương Tây.

Theo ông, tương lai sẽ phụ thuộc vào việc Trung Quốc có tiếp tục thực thi các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt hay không, cũng như khả năng các nước phương Tây tìm ra nguồn cung hoặc vật liệu thay thế. Dù quá trình này không thể diễn ra trong thời gian ngắn, nhưng đã trở thành chủ đề quan trọng đối với các nền kinh tế G7.

Mỹ dẫn đầu nỗ lực giảm phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc

Sau hội nghị thượng đỉnh, G7 đặt mục tiêu giảm mức độ phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc xuống còn 60% vào năm 2030 và tiếp tục giảm xuống 50% trong giai đoạn tiếp theo.

Nhà bình luận kinh tế Ngô Gia Long cho rằng mục tiêu này hoàn toàn có khả năng đạt được.

Ông cho biết khi Trung Quốc công bố kiểm soát xuất khẩu đất hiếm vào năm 2025, chính quyền Trump đã đáp trả bằng mức thuế bổ sung 100%. Cuối cùng, hai bên đồng ý hoãn thực hiện cả thuế quan lẫn biện pháp kiểm soát xuất khẩu trong vòng một năm.

Trong quá trình đó, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent từng xuất hiện trong một đoạn video ngày 7/11/2025, cầm trên tay một nam châm đất hiếm vừa được sản xuất tại Mỹ và cho biết Washington đang giải quyết tình trạng bị Trung Quốc “bóp nghẹt cổ chai” trong lĩnh vực này.

Theo Ngô Gia Long, vào thời điểm đó Mỹ đánh giá cần thêm khoảng một năm nữa để hoàn thiện chuỗi cung ứng trong nước. Nếu tính cả thời gian gia hạn, Washington có thể giải quyết đáng kể vấn đề phụ thuộc đất hiếm trong vòng hai năm.

Ngoài ra, Lynas Rare Earths của Úc hiện sở hữu một trong những mỏ đất hiếm chất lượng cao nhất thế giới và có nhà máy tinh luyện tại Malaysia. Thị phần đất hiếm tinh luyện của công ty này đã vượt 10% toàn cầu và được xem là yếu tố chiến lược giúp Mỹ và Nhật Bản giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.

Bên cạnh đó, Myanmar được cho là sở hữu nguồn đất hiếm ion hấp phụ dồi dào, Pakistan có trữ lượng ước tính từ 100.000 đến 500.000 tấn, trong khi Nhật Bản cũng phát hiện các mỏ đất hiếm dưới đáy biển.

Ngô Gia Long còn cho biết các thỏa thuận hợp tác Mỹ – Đài Loan cũng đề cập đến việc tái chế đất hiếm. Hiện nay, điện thoại thông minh, máy tính xách tay và nhiều thiết bị điện tử khác đều chứa các nguyên tố đất hiếm có thể tái chế. Đài Loan sở hữu công nghệ và năng lực tái chế tương đối mạnh, giúp ngành bán dẫn của hòn đảo này ít chịu ảnh hưởng từ các biện pháp kiểm soát đất hiếm.

Theo ông, Mỹ đang đồng thời thúc đẩy nhiều giải pháp, từ tìm kiếm nguồn cung mới, phát triển năng lực tinh luyện cho tới tái chế đất hiếm, và đã đạt được những tiến triển đáng kể. Đây cũng là lý do vấn đề giảm phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược trở thành chủ đề nổi bật tại hội nghị G7.

Ông Thẩm Minh Thất nhận định rằng nếu các nước thành công trong việc tìm kiếm nguồn cung thay thế hoặc vật liệu thay thế, điều đó không chỉ làm suy yếu chiến lược “vũ khí hóa đất hiếm” của Bắc Kinh mà còn gây tác động đáng kể đến ngành đất hiếm và các lĩnh vực công nghiệp liên quan của Trung Quốc.