Một tổng quan phân tích 108 nghiên cứu sử dụng kỹ thuật chụp ảnh não đã cho thấy rằng việc tiếp xúc với thiên nhiên có thể giúp giảm căng thẳng, phục hồi khả năng tập trung và tạo ra những trạng thái hoạt động của não bộ tương tự như khi thiền định.
Bạn có lẽ đã từng cảm nhận điều đó: Khi bước vào một khu rừng, đứng bên bờ biển hoặc dừng lại cạnh một hàng cây xanh, có điều gì đó đang thay đổi. Vai bạn thả lỏng hơn. Nhịp thở chậm lại. Những ồn ào, căng thẳng trong tâm trí dần dịu xuống.
Hiệu ứng làm dịu này dường như diễn ra một cách tự nhiên đến mức có lẽ đó là lý do vì sao con người đã tìm đến thiên nhiên để nghỉ ngơi trong hàng thế kỷ.qua.
Chỉ đến gần đây, các nhà khoa học mới bắt đầu mô tả một cách chi tiết về mặt thần kinh học chính xác điều gì đang xảy ra bên trong não bộ trong những trải nghiệm như vậy.
Một bài tổng quan phân tích hơn 100 nghiên cứu đã được bình duyệt, sử dụng các kỹ thuật chụp ảnh não và được công bố trên Tạp chí Khoa học thần kinh và hành vi, đã cung cấp một bức tranh toàn diện nhất từ trước đến nay về cách thiên nhiên tác động đến não bộ con người.
Kết quả cho thấy việc tiếp xúc với thiên nhiên không chỉ đơn thuần mang lại cảm giác thư giãn. Nó còn kích hoạt một chuỗi thay đổi có thể đo lường được trong não bộ, giúp làm dịu các mạng lưới thần kinh liên quan đến căng thẳng, phục hồi khả năng chú ý đã bị suy giảm và tạo ra các trạng thái hoạt động thần kinh rất giống với những gì được quan sát thấy trong lúc thiền định.
Bài tổng quan này bao gồm các nghiên cứu về nhiều hình thức tiếp xúc với thiên nhiên khác nhau: từ việc thực sự ở ngoài trời, xem hình ảnh hoặc video thiên nhiên trong phòng thí nghiệm, trải nghiệm thực tế ảo, cho đến việc tiếp xúc với cây xanh trong nhà.
Dù sử dụng phương pháp nào hay kỹ thuật chụp ảnh não nào, các nghiên cứu đều cho thấy một kết quả nhất quán: môi trường tự nhiên giúp não bộ chuyển sang trạng thái bình tĩnh hơn và được điều hòa tốt hơn.
Constanza Baquedano, tác giả liên hệ của nghiên cứu và là phó giáo sư tâm lý học tại trường đại học Adolfo Ibáñez ở Chile, chia sẻ với The Epoch Times rằng nhóm nghiên cứu đề xuất một mô hình cho thấy tác động của thiên nhiên lên não bộ diễn ra theo một chuỗi liên kết qua nhiều tầng khác nhau. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng đây vẫn là một mô hình đang được nghiên cứu, chưa phải kết luận cuối cùng của khoa học.
Bà cho biết: “Các tầng này tương tác với nhau một cách linh hoạt. Những đặc điểm cảm giác của thiên nhiên khởi động chuỗi thay đổi, sau đó tác động lan dần đến hệ thống điều hòa căng thẳng, khả năng chú ý, và cuối cùng là cách chúng ta cảm nhận chính bản thân mình”.
Giai đoạn đầu tiên của chuỗi tác động này bắt đầu từ cách não bộ xử lý những gì chúng ta nhìn thấy. Môi trường tự nhiên chứa các mô hình như fractal—các cấu trúc tự tương đồng được thấy trong lá cây, cành cây và đường bờ biển—mà bộ não có thể xử lý hiệu quả. Bởi vì các cấu trúc này phù hợp với cách hệ thống thị giác tổ chức thông tin, nên chúng đòi hỏi ít nỗ lực hơn để bộ não diễn giải. “Điều này làm giảm gánh nặng nhận thức ở các vùng cảm giác sớm như vỏ não thị giác”, Baquedano chia sẻ.
Các nghiên cứu cho thấy những đặc điểm thị giác của thiên nhiên có thể ảnh hưởng đến mức độ phản ứng của não bộ. Những khung cảnh có màu xanh lá đậm hơn và bố cục tự nhiên hài hòa hơn thường liên quan đến cảm giác thư giãn mạnh mẽ hơn và khả năng phục hồi tinh thần tốt hơn. Trong khi đó, các cấu trúc fractal và những kiểu hình tự nhiên khác dường như thúc đẩy hoạt động não bộ liên quan đến sự thư giãn và các trạng thái tương tự như thiền định.
Khi não bộ xử lý các cảnh quan thiên nhiên với ít nỗ lực hơn, hoạt động của các hệ thống liên quan đến căng thẳng và phát hiện mối đe dọa bắt đầu giảm xuống.
Các nghiên cứu sử dụng kỹ thuật chụp ảnh não đã liên tục ghi nhận sự giảm hoạt động ở các vùng thuộc hệ viền — hệ thống tham gia vào việc xử lý căng thẳng và nhận diện nguy hiểm, đặc biệt là hạch hạnh nhân, cũng như sự suy giảm hoạt động ở các phần của vỏ não trước trán liên quan đến sự suy nghĩ lan man và căng thẳng nhận thức.
Những thay đổi trong não bộ này cũng được phản ánh qua các thay đổi sinh lý của cơ thể. Các nghiên cứu đo biến thiên nhịp tim (HRV) — một chỉ số cho biết tim có khả năng thích ứng với căng thẳng linh hoạt đến mức nào — cho thấy HRV tăng lên sau khi tiếp xúc với thiên nhiên. HRV cao hơn cho thấy hoạt động mạnh hơn của hệ thần kinh phó giao cảm, hệ thống “nghỉ ngơi và tiêu hóa” của cơ thể. Hệ thống này có tác dụng cân bằng lại phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy” vốn được kích hoạt khi cơ thể chịu căng thẳng.
Những kết quả này cho thấy môi trường tự nhiên không chỉ làm dịu các mạch thần kinh liên quan đến căng thẳng trong não bộ mà còn giúp cơ thể chuyển sang trạng thái phục hồi về mặt sinh lý.
Khi căng thẳng giảm xuống và gánh nặng xử lý thông tin cảm giác được giảm bớt, thiên nhiên tiếp tục giúp phục hồi các hệ thống chú ý có chủ đích của não bộ. Những hệ thống này thường bị mệt mỏi sau các hoạt động đòi hỏi nỗ lực tinh thần kéo dài như tập trung lâu, giải quyết vấn đề, đưa ra quyết định và duy trì sự chú ý suốt cả ngày.
Các kết quả chụp não cho thấy sự gia tăng hoạt động sóng alpha-theta, những kiểu hoạt động liên quan đến trạng thái chú ý thư giãn, hướng vào bên trong và giảm tải nhận thức.
Baquedano cho biết: “Thiên nhiên thường tạo ra điều mà các nhà tâm lý học gọi là sự cuốn hút nhẹ nhàng — một dạng chú ý tự nhiên, nhẹ nhàng, cho phép các hệ thống chú ý có chủ đích ở vỏ não trước trán được phục hồi”.
Kiểu phục hồi tinh thần này cũng có thể làm dịu mạng lưới mặc định của não, một hệ thống liên quan đến việc suy nghĩ hướng về bản thân và, khi hoạt động quá mức, có liên quan đến những suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại.
Những thay đổi này có thể giúp giải thích vì sao thời gian ở trong thiên nhiên thường mang lại cảm giác đầu óc sáng suốt và rõ ràng hơn. Một số nghiên cứu trong bài tổng quan cũng ghi nhận sự giảm bớt tình trạng suy nghĩ luẩn quẩn sau khi tiếp xúc với thiên nhiên, cho thấy sự chuyển dịch từ các suy nghĩ tiêu cực lặp lại sang trạng thái bình tĩnh và hài hòa hơn.
Các nghiên cứu sử dụng điện não đồ trong bài tổng quan nhiều lần cho thấy việc tiếp xúc với thiên nhiên tạo ra các kiểu hoạt động não bộ tương tự như những gì được quan sát thấy khi thiền định.
Những thay đổi này bao gồm sự gia tăng của sóng alpha ở vùng trán, vốn liên quan đến trạng thái tỉnh táo thư thái và sự chú ý hướng vào bên trong. Đồng thời, hoạt động sóng theta cũng tăng lên, loại sóng liên quan đến trạng thái thư giãn sâu và khả năng tập trung kéo dài. Các nhà nghiên cứu cũng quan sát thấy sự giảm hoạt động ở các mạch thần kinh liên quan đến căng thẳng.
Một số nghiên cứu cho thấy những tác động này có thể xuất hiện sau khoảng 30 đến 90 phút ở những môi trường thiên nhiên yên tĩnh như rừng hoặc công viên. Tuy nhiên, các nghiên cứu khác cho thấy những thay đổi có thể đo lường được xảy ra sớm hơn nhiều. Các bản ghi điện não đồ đã phát hiện những thay đổi liên quan đến thư giãn chỉ sau khoảng 3 đến 10 phút tiếp xúc với môi trường tự nhiên.
Miyazaki cho biết các phản ứng sinh lý thậm chí có thể bắt đầu nhanh hơn: “Trong các bằng chứng của chúng tôi, hoạt động của vỏ não trước trán bắt đầu dịu xuống chỉ trong vài giây sau khi tiếp xúc với thiên nhiên”. Ông cho biết thêm rằng hoạt động của hệ thần kinh phó giao cảm tăng lên trong khoảng 30 giây.
Theo Baquedano, yếu tố quan trọng có thể nằm ở kiểu chú ý mà môi trường tạo ra. Theo nghĩa này, thiên nhiên có thể đóng vai trò như một “khung hỗ trợ” cho trạng thái chánh niệm, ngay cả đối với những người chưa từng được đào tạo thiền định chính thức.
Bà nói: “Những môi trường cho phép con người đi chậm lại, đi bộ yên tĩnh và sử dụng các giác quan của mình—thay vì những nơi đông đúc hoặc kích thích quá mức—có nhiều khả năng hỗ trợ các trạng thái giống như chánh niệm”.
Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy việc tiếp xúc với thiên nhiên một cách thường xuyên có thể mang lại những lợi ích tích lũy cho não bộ.
Các nghiên cứu chụp ảnh não quy mô lớn cho thấy những người sống trong môi trường có nhiều cây xanh thường có những khác biệt về cấu trúc ở các vùng não liên quan đến điều hòa căng thẳng, xử lý cảm xúc và kiểm soát nhận thức. Điều này cho thấy những trải nghiệm phục hồi lặp đi lặp lại có thể dần dần thay đổi não bộ theo hướng hỗ trợ khả năng thích nghi lâu dài. Những kết quả tương tự cũng được ghi nhận trong môi trường giáo dục và ở những người trưởng thành thường xuyên tập thể dục ngoài trời.
Trong cuộc sống hằng ngày, những lần tiếp xúc ngắn nhưng thường xuyên với thiên nhiên có thể quan trọng không kém những chuyến đi dài vào vùng hoang dã. “Dường như não bộ không chỉ phản ứng với những trải nghiệm thiên nhiên hoang dã đầy thú vị mà còn phản ứng với việc tiếp xúc đều đặn hằng ngày với môi trường xanh”, Baquedano chia sẻ.
Bà cho biết thêm rằng mặc dù “liều lượng” thiên nhiên lý tưởng vẫn đang được nghiên cứu, việc tiếp xúc với thiên nhiên nhiều lần mỗi tuần kết hợp với những trải nghiệm hòa mình vào thiên nhiên trong thời gian dài hơn có thể đặc biệt có lợi cho việc điều hòa căng thẳng, cải thiện tâm trạng và tăng khả năng tập trung.
Tuy nhiên, Yoshifumi Miyazaki, nhà nghiên cứu người Nhật Bản và là người tiên phong trong lĩnh vực liệu pháp rừng, người đã dành nhiều thập kỷ nghiên cứu để xây dựng cơ sở khoa học cho phương pháp “tắm rừng”, cho rằng khái niệm về một mối quan hệ “liều lượng – đáp ứng” nghiêm ngặt có thể chưa phản ánh đầy đủ cách thiên nhiên tác động đến cơ thể.
Miyazaki chia sẻ với The Epoch Times rằng sở thích cá nhân và sự khác biệt về sinh lý khiến phản ứng với thiên nhiên rất khác nhau giữa mỗi người. Nhóm nghiên cứu của ông cũng xác định một hiện tượng mà họ gọi là “hiệu ứng điều chỉnh sinh lý”, trong đó thiên nhiên dường như giúp cơ thể điều chỉnh về trạng thái cân bằng thay vì tạo ra một phản ứng giống nhau ở tất cả mọi người. Ví dụ, việc đi bộ trong rừng có thể làm giảm huyết áp ở những người bị tăng huyết áp, đồng thời lại làm tăng huyết áp ở những người có huyết áp thấp bất thường.
Bài tổng quan cũng phát hiện rằng những người có mối liên hệ tâm lý mạnh mẽ hơn với thế giới tự nhiên—điều mà các nhà nghiên cứu gọi là “sự gắn kết với thiên nhiên” —thường trải nghiệm các hiệu quả phục hồi mạnh mẽ hơn. Điều này cho thấy mối quan hệ của chúng ta với thiên nhiên có thể ảnh hưởng đến mức độ mà thiên nhiên có thể giúp chúng ta hồi phục.
Ngay cả những hình thức thiên nhiên mô phỏng hoặc thiên nhiên trong nhà cũng có thể mang lại những lợi ích rõ ràng về nhận thức và cảm xúc. Các bức tường cây xanh, ánh sáng tự nhiên hoặc hình ảnh về thiên nhiên đều cho thấy khả năng làm giảm căng thẳng so với các môi trường xây dựng thông thường. Những kết quả này có thể có ý nghĩa đối với việc thiết kế văn phòng, bệnh viện và trường học.
Tuy nhiên, việc tiếp xúc trực tiếp với môi trường tự nhiên thường tạo ra những tác động mạnh hơn và kéo dài hơn.
Các nhà nghiên cứu cho rằng điều này là nhờ sự phong phú của các giác quan trong môi trường tự nhiên. Ở đó, cảm giác tiếp xúc, mùi hương tự nhiên, các hình ảnh chuyển động của thiên nhiên và âm thanh môi trường kết hợp với nhau theo những cách mà các mô phỏng trong nhà hoặc kỹ thuật số vẫn chưa thể tái tạo hoàn toàn.
Miyazaki chỉ ra một ưu điểm quan trọng của môi trường tự nhiên mà nhiều người dễ bỏ qua: thiên nhiên không bao giờ hoàn toàn giống nhau ở hai lần trải nghiệm. Điều này khiến các môi trường ảo kém hơn so với trải nghiệm tắm rừng thực tế. Tuy vậy, ông cho rằng môi trường ảo cũng có những ưu điểm rõ ràng. “Chúng dễ sử dụng, có thể được điều chỉnh theo sở thích cảm giác của từng người và có thể thay đổi một cách dễ dàng”.
Baquedano cho rằng những lợi ích đối với não bộ từ các môi trường tự nhiên thực sự cho thấy việc tiếp cận thiên nhiên nên được xem là một thành phần cơ bản của hạ tầng y tế công cộng.
Bà cho biết, dưới góc độ khoa học thần kinh, môi trường tự nhiên không chỉ đơn thuần là những tiện ích mang tính thẩm mỹ. “Chúng là những môi trường giúp điều hòa căng thẳng, phục hồi sự chú ý và hỗ trợ sức khỏe tinh thần ở quy mô toàn xã hội”.
Điều đó có nghĩa là cần đưa thiên nhiên vào hoạt động hằng ngày của các thành phố, chẳng hạn như: Những con đường có hàng cây xanh, các hành lang xanh, công viên đô thị, các yếu tố tự nhiên được tích hợp trên những tuyến đường mà người dân di chuyển từ nhà đến nơi làm việc, trường học hoặc các hoạt động thường ngày khác.
Baquedano cho rằng điều này sẽ giúp những lợi ích phục hồi của thiên nhiên không chỉ dành riêng cho những người có thời gian và điều kiện để chủ động tìm đến thiên nhiên, mà trở thành điều mọi người đều có thể tiếp cận hằng ngày như một phần tự nhiên của cuộc sống.
Bà cũng nhấn mạnh rằng đầu tư vào thiên nhiên trong đô thị cũng chính là đầu tư vào sức khỏe não bộ của cộng đồng.
Theo The Epoch Times
Ước mơ ban đầu của ông Lý Song Đức là trở thành nhà báo, “dùng…
Điều tương tự cũng áp dụng cho xuất khẩu đất hiếm sang Hoa Kỳ.
Trước đó, một số quan chức cấp cao Mỹ từng cáo buộc DeepSeek hỗ trợ…
Ít nhất 17 người đã bị thương sau khi quân đội Ukraine tiến hành một…
Trong hơn 50 năm trước, Trung Quốc và Triều Tiên là láng giềng. Trung Quốc…
Kể từ khi World Cup 2026 Mỹ–Canada–Mexico khai mạc, giới chức Mỹ đã ngăn chặn…
