Sau vụ bắt giữ học giả Mỹ gốc Myanmar, Mỹ cảnh báo công dân về rủi ro tại Trung Quốc

Hôm thứ Sáu tuần trước (12/6), chính quyền Trung Quốc xác nhận đã bắt giữ học giả người Mỹ gốc Myanmar Min Zin khi ông tới Côn Minh để tham dự một cuộc họp. Ngay sau đó, Đại sứ quán Mỹ tại Trung Quốc trong ba ngày liên tiếp đăng thông điệp nhắc lại cảnh báo đi lại Trung Quốc của Bộ Ngoại giao, lưu ý công dân Mỹ về các rủi ro khi đến nước này, bao gồm hành vi bắt giữ tùy tiện, việc Bắc Kinh không công nhận song tịch và khả năng nhắm mục tiêu vào công dân Mỹ gốc Hoa.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc hôm thứ Sáu xác nhận vụ việc trong cuộc họp báo thường kỳ, nói rằng Min Zin bị cơ quan hữu quan “tạm giữ hình sự” theo các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động gián điệp và đe dọa an ninh quốc gia. Tuy nhiên, phần phát ngôn đề cập các cáo buộc “gián điệp” và “an ninh quốc gia” sau đó đã bị lược khỏi bản ghi công khai trên trang web của Bộ Ngoại giao nước này.

Ông Min Zin bị bắt đầu tháng 6. Ngày 3/6, ông mất liên lạc tại Côn Minh, thủ phủ tỉnh Vân Nam, một địa phương giáp biên giới Myanmar.

Ngày 13/6, Đại sứ quán Mỹ tại Trung Quốc đăng thông báo bằng tiếng Trung cho biết Trung Quốc không công nhận song tịch. Thông báo nhấn mạnh: Nếu công dân Mỹ dùng giấy tờ do phía Trung Quốc cấp (như “giấy thông hành”/“Thẻ đồng bào Đài Loan”) để nhập cảnh, hoặc đang sở hữu giấy tờ tùy thân hợp lệ của Trung Quốc (căn cước công dân, hộ khẩu), điều đó có thể cản trở khả năng Chính phủ Mỹ cung cấp hỗ trợ lãnh sự trong trường hợp họ bị cấm xuất cảnh, bị giam giữ hoặc mất tích.

Ngay sau đó, Đại sứ quán tiếp tục đăng bài cảnh báo công dân Mỹ về nguy cơ bị bắt giữ tùy tiện và hạn chế xuất cảnh. Thông điệp viết: Chính quyền Trung Quốc có thể tùy tiện áp dụng pháp luật trong nước, dẫn đến việc cá nhân bị giam giữ, bắt giữ hoặc bị cấm xuất cảnh. Nhà chức trách có thể áp đặt lệnh cấm rời khỏi Trung Quốc với bất cứ lý do gì, trong khi thiếu vắng quy trình tư pháp minh bạch và rõ ràng để giải quyết.

Ngày 14/6, Đại sứ quán Mỹ tại Trung Quốc lần thứ ba lên tiếng, cảnh báo riêng về rủi ro đối với công dân Mỹ gốc Hoa khi đi lại tại Trung Quốc. Thông điệp nêu rõ: Chính quyền Trung Quốc có thể nhắm mục tiêu vào các công dân Mỹ mang gốc Hoa, bao gồm những người vướng tranh chấp thương mại, có liên hệ với doanh nghiệp Mỹ, hoặc từng làm việc, hợp tác với cơ quan thực thi pháp luật, quân đội hay cộng đồng tình báo Mỹ.

“Bên cạnh đó, những cá nhân tham gia các chương trình do Chính phủ Mỹ tài trợ, cũng như những người có quan hệ hiện tại hoặc trong quá khứ với Chính phủ Mỹ, cũng nằm trong diện bị ảnh hưởng”, Đại sứ quán lưu ý.

Hôm thứ Hai (15/6), liên quan đến việc Trung Quốc giam giữ công dân Mỹ Min Zin, Dân biểu John Moolenaar – Chủ tịch Ủy ban đặc trách về Trung Quốc của Hạ viện Mỹ – ra tuyên bố cho biết: “Trung Quốc phải lập tức trả tự do cho Min Zin – một công dân Mỹ đang bị giam giữ trái phép trên cơ sở các cáo buộc lố bịch. Doanh nghiệp Mỹ cần nhìn rõ cách Trung Quốc đối xử với những người Mỹ vô tội và chấm dứt mọi hoạt động hỗ trợ bộ máy quân sự cũng như hệ thống giám sát đàn áp của Trung Quốc.”

Việc Bắc Kinh bắt giữ công dân Mỹ với cáo buộc “đe dọa an ninh quốc gia” không phải là chuyện thường gặp. Năm 2024, trong khuôn khổ một thỏa thuận trao đổi tù nhân, Trung Quốc đã trả tự do cho ba công dân Mỹ, trong đó hai người đã thụ án nhiều năm sau khi bị kết tội gián điệp.

Tuy nhiên, theo báo cáo công bố ngày 2/5/2023 của tổ chức nhân quyền Safeguard Defenders, Trung Quốc ngày càng lạm dụng biện pháp cấm xuất cảnh đối với nhiều đối tượng, trong đó có cả các giám đốc điều hành nước ngoài. Báo cáo cho rằng lệnh cấm rời khỏi Trung Quốc đã trở thành một trong nhiều công cụ mà ĐCSTQ sử dụng để siết chặt kiểm soát mọi mặt đời sống người dân; việc cấm xuất cảnh đối với người nước ngoài cũng đang bị biến thành một dạng “ngoại giao con tin”.

Theo báo cáo này, kể từ khi ông Tập Cận Bình lên nắm quyền năm 2012, Bắc Kinh đã mở rộng không ngừng phạm vi pháp lý cho phép áp dụng lệnh cấm xuất cảnh, đồng thời sử dụng biện pháp này thường xuyên hơn, thậm chí cả trong những trường hợp thiếu căn cứ pháp luật rõ ràng, bao gồm phục vụ các hoạt động đàn áp xuyên quốc gia và các hành vi cưỡng bức khác. Đối tượng có thể bị cấm xuất cảnh rất đa dạng, từ các nhà hoạt động nhân quyền đến phóng viên nước ngoài.

Lý do áp dụng lệnh cấm xuất cảnh có thể là “an ninh quốc gia”, hoặc do liên quan đến các vụ án hình sự, dân sự. Việc cấm xuất cảnh có thể thực thi trực tiếp tại cửa khẩu, bằng cách tịch thu hộ chiếu, hoặc đơn giản chỉ là từ chối cấp mới hay gia hạn hộ chiếu. Nhiều người chỉ biết mình bị cấm rời khỏi Trung Quốc khi bị chặn lại ngay tại trạm kiểm soát biên giới.

Hiện Trung Quốc đang giam giữ khoảng 200 công dân Mỹ dưới nhiều hình thức khác nhau. Một số bị kết án tù vì tội danh ma túy, trong khi những người khác bị áp đặt lệnh cấm xuất cảnh do vướng tranh chấp thương mại hoặc tài chính.