Trướng Hán Siêu: Trí thức tài năng thời Trần

Bên cạnh các võ tướng gắn liền với những chiến thắng hiển hách, thời nhà Trần cũng có những nhân vật văn hóa – chính trị lỗi lạc, trong đó có Trương Hán Siêu, một trí thức tài năng, danh nhân văn hóa lớn.

Đóng góp cho triều chính

Trương Hán Siêu sinh ở làng Phúc Am, huyện Yên Ninh, lộ Trường Yên (nay thuộc thành phố Ninh Bình). Ông là người có tài, nên khi Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn lui quân về Trường Yên đã nhận ông làm môn khách.

Trương Hán Siêu tham gia hai cuộc chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ 2 và lần thứ 3, ở vị trí soạn thảo các đạo sắc cho Hưng Đạo Vương chuyển tới các đạo quân. Trước khi Hưng Đạo Vương qua đời đã tiến cử Trương Hán Siêu cho triều đình.

Trương Hán Siêu giữ chức Hàn lâm học sĩ đời vua Trần Anh Tông, chức Hành khiển đời vua Trần Minh Tông, làm Môn hạ hữu ty lang trung đời vua Trần Hiến Tông. Tới đời vua Trần Dụ Tông, ông được thăng đến chức Tham tri chính sự (tương đương chức Thượng thư) trước khi xin về trí sĩ.

Tổng cộng Trương Hán Siêu đã làm quan qua 5 đời vua: Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Trần Hiến Tông, Trần Dụ Tông.

Tháng 9 năm 1353, khi quân Chiêm Thành vào cướp Hóa Châu, dù Trương Hán Siêu đã trí sĩ, vua Trần Dụ Tông vẫn hạ chiếu cho ông đem quân đi trấn giữ Hóa Châu. Ông đem quân đi trấn giữ vùng này và ở đây 14 tháng. Đến cuối năm 1354, khi biên thùy yên ổn, ông xin triều đình trở về, nhưng chưa về tới kinh sư thì mất. Ông là vị quan hiếm có của triều Trần thọ trên 80 tuổi.

Đóng ghóp cho văn hóa

Trương Hán Siêu là người có học vấn sâu rộng, am hiểu nhiều lĩnh vực: chính trị, quân sự, văn hóa, pháp chế…

Về mặt văn học, các tác phẩm của ông đa dạng các thể loại. Hiện còn lưu giữ 7 bài thơ: Cúc hoa bách vịnh (Vịnh hoa cúc còn 4 bài), Hoá Châu tác (Thơ làm ở Hoá Châu), Dục Thuý sơn (Núi Dục Thuý), Quá Tống đô (Qua kinh đô nhà Tống). 2 bài văn xuôi: Khai Nghiêm tự bi ký (Văn bia chùa Khai Nghiêm) và Dục Thuý sơn linh tế tháp ký (Bài ký tháp linh tế núi Dục Thuý).

Ông cùng Nguyễn Trung Ngạn hợp soạn bộ Hoàng triều đại điển và Hình thư, đáng tiếc hai bộ sách này đã bị thất lạc.

Nói đến Trương Hán Siêu, không thể không nhắc tới tác phẩm “Bạch Đằng giang phú”. Đây được cho là một kiệt tác thời Trần.

“Bạch Đằng giang phú” được viết theo phú cổ thể, nguyên tác viết bằng chữ Hán. Bản dịch nổi tiếng là bản của Bùi Văn Nguyên, dựa vào bản dịch của Đông Châu (Nguyễn Hữu Tiến), có tham khảo bản dịch của Nguyễn Đổng Chi. Trong đó có những câu đã đi sâu vào lòng các thế hệ người Việt như:

Đến nay sông nước tuy chảy hoài,
Mà nhục quân thù khôn rửa nổi.
Tái tạo công lao,
Nghìn xưa ca ngợi.
Tuy nhiên:
Từ có vũ trụ,
Đã có giang san.
Quả là: trời đất cho nơi hiểm trở,
Cũng nhờ: nhân tài giữ cuộc điện an!
Hội nào bằng hội Mạnh Tân, có vương sư họ Lã,
Trận nào bằng trận Duy Thuỷ, có quốc sĩ họ Hàn.
Khi trận Bạch Đằng mà đại thắng,
Bởi đại vương coi thế giặc nhàn.
Tiếng thơm còn mãi,
Bia miệng không mòn.

Năm 1363, thượng hoàng Trần Nghệ Tông truy tặng Trương Hán Siêu chức Thái phó và được thờ ở Văn Miếu. Ở thời điểm đó, ông là người Việt thứ hai được thờ ở Văn Miếu, sau Chu Văn An. Điều này minh chứng sự ghi nhận về tài năng và nhân cách của ông đối với các thế hệ sau này.

Người dân Ninh Bình lập đền thờ Trương Hán Siêu tại nhiều nơi, như ở chân núi Non Nước, ở di tích chùa Đầu Long, ở di tích hành cung Vũ Lâm, cũng như nhà thờ họ Trương Ninh Bình. Ngoài ra, ông cũng được thờ ở nhiều nơi khác trên cả nước.

Ninh Sơn biên tập

Xem thêm:

• Vị Đại doãn kinh sư khiến sứ nhà Nguyên không còn hống hách

Mời xem video: