Bí quyết bảo vệ khớp gối của một bác sĩ phẫu thuật

Bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình Nicholas DiNubile chia sẻ những đúc kết sau nhiều thập niên về phòng ngừa thoái hóa khớp gối cho chính mình.

• 3 liệu pháp không dùng thuốc hàng đầu cho chứng thoái hóa khớp gối

Một bác sĩ đã dành nhiều thập niên tái tạo khớp gối cho các vận động viên Olympic và cầu thủ NFL (Giải Bóng bầu dục Quốc gia Mỹ), nhưng mỗi sáng bước vào phòng khám với lời thì thầm về chính sự mong manh của mình. Năm 16 tuổi, một cú va chạm trên sân bóng bầu dục làm vỡ xương bánh chè và đứt dây chằng bên trong (MCL) của ông. Bên đầu gối ấy chưa bao giờ lành hẳn, và bác sĩ Nicholas DiNubile đã dành 40 năm tự chăm sóc để không bị cản bước chân.

Với ông DiNubile, cuộc chiến chống thoái hóa khớp gối vừa là chuyên môn vừa là câu chuyện cá nhân.

Trong một tập gần đây của chương trình “Vital Signs” trên tờ The Epoch Times, ông đã chia sẻ những đúc kết sau nhiều thập niên, không phải với tư cách của một bác sĩ phẫu thuật mà là một người bệnh mắc chính vấn đề mình điều trị mỗi ngày.

Khi còn là một cậu thiếu niên chơi bóng bầu dục, ông bị chèn ngã, đứt dây chằng bên trong và gãy trật xương bánh chè nặng. Thời đó, phác đồ điều trị chuẩn là bó bột ba tháng – quyết định mà nay ông cho là phản tác dụng.

“Đó có lẽ là điều tệ nhất mà bạn có thể làm”, ông nhớ lại, “vì giữ khớp bất động, trừ khi thực sự bắt buộc, không hề tốt cho khớp”.

Việc bất động kéo dài làm yếu các cơ xung quanh và đẩy nhanh tổn thương khớp, khiến xương bánh chè bị thoái hóa sớm hơn nhiều so với bình thường. Nhiều thập niên sau, dù là một trong những chuyên gia khớp gối hàng đầu nước Mỹ, ông vẫn nhận ra giới hạn của phẫu thuật với chấn thương của chính mình. “Nếu chỉ riêng xương bánh chè bị thoái hóa thì rất khó sửa bằng phẫu thuật”, ông cho hay. “Vì vậy tôi luôn phải tìm những cách khác để xoay xở”.

Cuộc chiến cá nhân đó định hình toàn bộ triết lý nghề nghiệp của ông: vận động thông minh, can thiệp ít xâm lấn, và tôn trọng sự cân bằng mong manh của khớp. Ông cho biết: “Hồi mới bắt đầu sự nghiệp, tôi đã ngừng thay khớp. Mục tiêu của tôi là cứu lấy đầu gối của bệnh nhân: thứ nhất là phòng ngừa, thứ hai là cải thiện”.

Giảm cân, tăng cơ

Tại Mỹ, đau gối và thoái hóa khớp gối nằm trong nhóm lý do khiến người dân đi khám nhiều nhất. Tuổi tác, chấn thương cũ, thừa cân và hao mòn hằng ngày dần phá huỷ lớp sụn bảo vệ, kéo theo cứng khớp, đau và mất dần khả năng vận động.

Trong tất cả các yếu tố bệnh nhân có thể kiểm soát, ông DiNubile cho rằng có một yếu tố nổi bật hơn cả.

“Lời khuyên tốt nhất để phòng ngừa bệnh lý khớp gối là gì? Tôi sẽ nói: hãy giữ cân nặng ở mức hợp lý”, ông khẳng định.

Thừa cân tác động lên khớp gối theo hai hướng: quá tải cơ học trực tiếp và thúc đẩy tình trạng viêm toàn thân làm nặng thêm quá trình thoái hóa khớp. “Mỗi cân nặng bạn mang trên người, đầu gối cảm nhận thành bốn đến năm cân”, ông DiNubile cho hay. Lực khuếch đại đó bào mòn sụn nhanh hơn và đẩy nhanh thoái hoá khớp, trong khi tác động viêm của béo phì gây tổn thương thêm từ bên trong. “Khía cạnh viêm của béo phì, thứ tạo ra viêm khắp cơ thể, không hề tốt nếu bạn đã bắt đầu thoái hoá khớp”, ông nói tiếp.

Kiểm soát cân nặng là điều thiết yếu, nhưng xây dựng khối cơ chân khỏe thường mới là trụ cột tạo thay đổi rõ rệt nhất. Khi già đi hoặc ít vận động, các cơ này yếu dần, dẫn đến đầu gối dễ chịu tổn thương. Ông DiNubile nhấn mạnh: “Duy trì cho cơ tứ đầu đùi và toàn bộ cơ chân khỏe mạnh là điều quan trọng. Cơ thân, cơ tứ đầu đùi, cơ bắp chân, cơ gân kheo, tất cả đều bảo vệ đầu gối. Chúng là bộ giảm xóc của bạn”.

Vận động ba chiều

Duy trì vận động thông qua thể thao là một trong những cách tốt nhất để bôi trơn khớp, duy trì chức năng khớp và giảm nguy cơ thoái hóa, nhưng không phải kiểu vận động nào cũng có tác dụng như nhau. Ông DiNubile phân biệt rõ giữa các bài tập phòng gym theo đường thẳng và cái ông gọi là thể dục ba chiều, hay “3D Fit”: khả năng di chuyển đa hướng, phản xạ nhanh và thích ứng linh hoạt mà ngoài đời thực cần.

Ông DiNubile nhận định: “Tập luyện là thuốc, có ích cho hầu hết mọi hệ cơ quan trong cơ thể. Nếu bạn ít vận động, điều đó chẳng khác gì hút một bao thuốc mỗi ngày: đó là một bản án tử”. Các nhà nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ 13 nghiên cứu với hơn một triệu người và ghi nhận ngồi trên tám giờ mỗi ngày mà không vận động thể chất liên quan đến nguy cơ tử vong tương đương với béo phì và hút thuốc.

Với tư cách tổng biên tập tập san “The Physician and Sportsmedicine” (Bác sĩ và Y học Thể thao), ông DiNubile đã trình bày lập luận này trong bài xã luận “Bạn có vận động ba chiều?”, cho rằng máy chạy bộ và xe đạp tại chỗ tùy hữu ích nhưng chỉ rèn luyện cơ thể trên một mặt phẳng chuyển động. “Cho tới khi quay lại với vận động ba chiều, tôi mới nhận ra mình đã mất bao nhiêu, nhưng rồi tôi đã lấy lại được”.

Môn thể thao ông chọn là quần vợt. Ông DiNubile ủng hộ môn thể thao này vì giúp xây dựng lại thể lực ba chiều thực thụ và chuẩn bị cho cơ thể sẵn sàng đáp ứng nhu cầu vận động thường ngày. Nghiên cứu cho thấy chơi quần vợt giải trí giúp tăng tuổi thọ trung bình thêm 9,7 năm so với người ít vận động, mức tăng cao nhất trong các môn thể thao được khảo sát, vượt qua cả chạy bộ, đạp xe hay bơi lội. 

Quần vợt kết hợp sức bền hiếu khí với các đợt vận động cường độ cao, những pha nước rút, dừng đột ngột, đổi hướng bùng nổ và liên tục phải xử lý không gian. Các nghiên cứu cho thấy người chơi giải trí có thể có chức năng cơ xương khớp và chi dưới tốt hơn, phối hợp vận động nhạy hơn, phòng ngừa té ngã nhờ giữ thăng bằng tốt, cùng cảm thụ bản thể tốt hơn.

Lợi ích này không chỉ dừng ở thể chất. Mặt tinh thần và xã hội bổ trợ nốt phần còn lại: chiến thuật giữ cho não bộ minh mẫn, còn cuộc chơi vun đắp tình bạn và chống lại cô đơn, thứ “tệ ngang với ít vận động khi về già”, ông DiNubile cho biết. “Bạn có thêm bạn mới, và bạn làm nhiều thứ cùng những người bạn ấy”.

Môn thể thao này cũng có thể tùy biến theo sự thay đổi của cơ thể. Ngay cả khi đầu gối không còn linh hoạt, người chơi vẫn có thể tiếp tục. Ông cho hay: “Tôi không còn chơi đơn nhiều được nữa vì đầu gối có vấn đề nhưng đánh đôi vẫn giúp tôi ở lại cuộc chơi”. Chỉ trong một hoạt động, quần vợt bao trùm cả thể chất, nhận thức lẫn xã hội, “đủ mọi khía cạnh cho những gì bạn muốn trong đời”.

Vì sao phụ nữ trẻ có nguy cơ cao hơn

Một mối lo lớn trong y học thể thao là tỷ lệ đứt dây chằng chéo trước (ACL) cao ở các nữ vận động viên trẻ, cùng những di chứng mà chấn thương ấy để lại. “Nhiều người nghĩ rách sụn khớp là tồi tệ nhất, nhưng đứt dây chằng chéo trước (ACL) mới thực sự là ‘án chung thân’. Dù bạn có được phẫu thuật tốt và tái tạo ACL thành công đến đâu, thì 10 đến 20 năm sau, đầu gối đó gần như chắc chắn vẫn sẽ bị viêm thoái hóa khớp”, ông DiNubile cảnh báo.

Ai cũng có thể đứt dây chằng chéo trước, nhưng các nghiên cứu liên tục cho thấy phụ nữ có nguy cơ cao gấp 8 lần nam giới, do kết hợp các yếu tố cơ sinh học và nội tiết.

Theo ông DiNubile, trước tuổi dậy thì, bé trai và bé gái tiếp đất sau khi bật nhảy giống hệt nhau. Quanh tuổi dậy thì, nữ giới bắt đầu tiếp đất khác đi: gấp gối ít hơn, tư thế thẳng đứng hơn, gối vẹo vào trong nhiều hơn, và cơ tứ đầu đùi trội hơn so với cơ gân kheo, những kiểu vận động làm căng cho dây chằng chéo trước. Dao động nội tiết cũng có thể làm tăng độ lỏng lẻo dây chằng ở một số giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt, đặc biệt quanh thời điểm rụng trứng.

Điều đáng mừng là chúng ta có thể phòng ngừa. Các nghiên cứu cho thấy chương trình huấn luyện thần kinh cơ có cấu trúc, tập trung vào kỹ thuật tiếp đất, tăng cường cơ vùng hông và cơ gân kheo, cùng chỉnh sửa kiểu vận động, có thể giảm 50% đến 70% chấn thương dây chằng chéo trước không do va chạm ở nữ vận động viên, mức giảm còn lớn hơn ở nhóm tuân thủ tốt.

Thực phẩm bổ sung cho khớp

Với người có dấu hiệu thoái hóa khớp gối sớm, chấp nhận thực tế là điều then chốt: khớp cần một cách tiếp cận khác để duy trì vận động lâu dài. Chúng ta vẫn hoàn toàn có thể giữ được thể lực và sự năng động, nhưng nên hạn chế các hoạt động va chạm mạnh để tránh đẩy nhanh hao mòn khớp.

Thực phẩm bổ sung có thể là công cụ hỗ trợ có giá trị trong chiến lược này. “Tôi rất tin vào các thực phẩm bổ sung cho khớp. Tôi cho rằng dữ liệu về glucosamine và chondroitin khá tốt”, ông DiNubile cho biết, đặc biệt nhấn mạnh khi dùng sản phẩm của các thương hiệu chất lượng. Glucosamine và chondroitin sulfate, thường dùng phối hợp, đã cho thấy lợi ích ở một số người bị thoái hóa khớp, gồm giảm triệu chứng và khả năng bảo vệ sụn.

• 9 thực phẩm giúp giảm đau và viêm khớp hiệu quả

Ông cũng khuyến nghị các hợp chất bảo vệ sụn khác như boswellia, chiết xuất trà xanh và hợp chất bơ – đậu nành, có mặt trong một số sản phẩm bổ sung khớp chất lượng hơn. “Tôi không nghĩ nó sẽ tái tạo lại lớp đệm (sụn)… nhưng nó có thể bảo vệ và ổn định tình hình”, ông DiNubile cho hay.

Ngoài đường uống, nghệ chứa hoạt chất curcumin có thể mang lại tác dụng chống viêm và đáng cân nhắc. Với can thiệp mang tính nhắm đích hơn, các chế phẩm tiêm mới như huyết tương giàu tiểu cầu cho thấy triển vọng giảm đau ngắn hạn và cải thiện chức năng ở người thoái hóa khớp gối.

Tuy nhiên, điều thực phẩm bổ sung không làm được là đảo ngược tổn thương cấu trúc. “Bạn không thể uống thứ gì đó hay tiêm thứ gì đó để khớp tái tạo lại”, ông DiNubile khẳng định.

Khi nào cần phẫu thuật

Tái tạo sụn thực sự chỉ giới hạn ở một số kỹ thuật chuyên biệt.

Với tổn thương sớm, khu trú, thứ ông DiNubile ví như những “ổ gà” trên một khớp còn lành lặn, kỹ thuật cấy ghép tế bào sụn tự thân (ACI) lấy tế bào sụn của chính bệnh nhân, nuôi cấy trong phòng thí nghiệm rồi cấy vào vùng tổn thương. ACI lý tưởng cho tổn thương khu trú nhưng không dùng cho thoái hóa khớp lan toả.

Ông DiNubile là một trong những người sớm áp dụng kỹ thuật cấy ghép tế bào sụn tự thân trên khung chất nền (MACI), dùng khung sinh học để cấy tế bào sụn với ít sang chấn phẫu thuật hơn so với các kỹ thuật mổ mở trước đây. Quá trình hồi phục thường mất vài tháng đi nạng, và trở lại thể thao sau 9 đến 12 tháng.

Khi thoái hóa tiến triển đến mức xương chạm xương, thay khớp là phương pháp chuẩn, giúp giảm đau và phục hồi chức năng. “Đó vẫn là một phẫu thuật tuyệt vời, giúp cho người bệnh năng động và đưa trở lại với nhiều hoạt động, dù chạy đường dài không nằm trong danh sách”, ông DiNubile nhận định. Dù vậy, theo ông, thay khớp vẫn là lựa chọn cuối cùng chứ không phải phương án đầu tiên.

Các hướng ít xâm lấn như nội soi khớp gối cho phép phẫu thuật viên sửa chữa có chọn lọc tổn thương sụn chêm và sụn khớp qua những đường rạch nhỏ, giữ được sự toàn vẹn của khớp.

Vai trò của tinh thần trong quá trình hồi phục

Sau tất cả những gì ông DiNubile quan sát được qua nhiều thập niên hành nghề, có một yếu tố luôn tạo ra kết quả khác biệt rõ rệt giữa những bệnh nhân trải qua cùng một loại phẫu thuật: tinh thần.

“Tinh thần thực sự ảnh hưởng đến cảm giác của bạn, đến cách bạn hồi phục, và bạn có thể khiến nó thành đồng minh hay đối thủ của mình”, ông DiNubile cho hay.

Mười bệnh nhân cùng trải qua một phẫu thuật giống hệt nhau có thể hồi phục rất khác nhau. Vận động viên đỉnh cao thường lành nhanh hơn nhờ kỷ luật và thái độ tích cực. Ngược lại, người bị đau mạn tính có thể tiến triển hạn chế dù ca mổ thành công, nếu các yếu tố tâm lý bị bỏ qua.

Ông DiNubile khuyến khích phối hợp với chuyên gia sức khỏe tâm thần như một phần của kế hoạch phục hồi chức năng, chứ không phải phần tùy chọn. Quá trình lành mang tính cơ học, nhưng một tinh thần vững vàng và tích cực có thể là đồng minh mạnh mẽ.

Khi kết hợp kiểm soát cân nặng, vận động thông minh qua các môn như quần vợt, thực phẩm chức năng phù hợp, can thiệp đúng thời điểm và một tinh thần tích cực, bạn có thể phòng ngừa, giảm nhẹ hoặc làm chậm thoái hoá khớp gối, giữ gìn đầu gối khỏe mạnh dài lâu.