Mã đề: Vị thuốc hơn 2.000 năm tuổi giúp cải thiện bí tiểu và giảm ho

Trước khi những loại thuốc giảm ho, long đờm hay kháng sinh ra đời, nhiều nền y học cổ truyền đã biết tận dụng những loài cây mọc ngay bên vệ đường để chữa bệnh. Một trong số đó là mã đề, hay còn gọi là xa tiền thảo – loài thảo dược quen thuộc với lịch sử hơn 2.000 năm. Từ những ghi chép cổ xưa của Trung y đến các bài thuốc dân gian Việt Nam, mã đề luôn được đánh giá cao nhờ hai công dụng nổi bật: lợi tiểu, thanh nhiệt và hỗ trợ chữa nhiễm trùng đường hô hấp.

Công dụng của mã đề

Mã đề (Plantago asiatica) là loài cây mọc hoang ở bờ ruộng, ven đường và những nơi đất ẩm. Trong Trung y, mã đề được gọi là xa tiền thảo, còn hạt là xa tiền tử. 

Trong cuốn cổ thư “Thần Nông Bản Thảo Kinh” – một trong những dược thư cổ nhất của Trung Quốc, có ghi: “Xa tiền tử có vị ngọt, tính hàn, không độc, giúp thông lợi đường tiểu, cải thiện tình trạng tiểu khó, trừ thấp”. 

Nhiều thế kỷ sau, trong “Bản Thảo Cương Mục” của danh y Lý Thời Trân (thế kỷ XVI), công dụng của mã đề được tổng hợp đầy đủ hơn. Lý Thời Trân mô tả hình dáng cây: “Đầu xuân cây mọc thành bụi, lá xòe sát mặt đất như chiếc thìa, giữa bụi vươn lên nhiều cành mang bông hoa dài giống đuôi chuột”. 

Ngoài tác dụng lợi tiểu, ông còn tổng hợp kinh nghiệm lâm sàng của nhiều thầy thuốc và cho rằng mã đề có tác dụng thanh nhiệt, thanh phế, hóa đờm. Từ đây, xa tiền thảo bắt đầu được sử dụng nhiều hơn trong các bài thuốc điều trị bệnh đường hô hấp.

Mã đề chữa ho trong trường hợp nào?

Trung y không xem mã đề là vị thuốc chữa mọi loại ho mà chủ yếu được dùng khi người bệnh thuộc thể phế nhiệt hoặc đờm nhiệt, với các biểu hiện như:

• Ho có nhiều đờm vàng hoặc đờm đặc.
• Cổ họng nóng rát.
• Khát nước, thích uống nước mát.
• Có thể kèm sốt nhẹ.
• Nước tiểu vàng, lượng ít.

Theo quan niệm Trung y, đây là tình trạng “nhiệt tà phạm phế”, khiến dịch tiết ở đường hô hấp trở nên đặc quánh, khó tống ra ngoài. Xa tiền thảo với tính hàn có tác dụng thanh nhiệt, đồng thời giúp hóa đờm và làm dịu niêm mạc hô hấp.

Ngược lại, mã đề không phải là vị thuốc thích hợp cho ho do phong hàn. Thể bệnh này thường xuất hiện sau khi nhiễm lạnh, với biểu hiện ho kèm đờm loãng màu trắng, sợ lạnh, không khát nước, chảy nước mũi trong. Nếu dùng quá nhiều các vị thuốc có tính hàn như mã đề trong giai đoạn này, triệu chứng có thể không cải thiện, thậm chí kéo dài hơn. Chính vì vậy, các thầy thuốc cổ truyền thường phối hợp nhiều vị thuốc khác nhau thay vì chỉ dùng riêng mã đề.

Trong các phương thuốc cổ xưa, xa tiền thảo thường kết hợp với cát cánh, bối mẫu, tang bạch bì, hạnh nhân hoặc cam thảo nhằm tăng tác dụng thanh nhiệt, hóa đờm và giảm ho.

Khoa học hiện đại nói gì về mã đề?

Trong vài thập niên gần đây, nhiều nghiên cứu đã giúp giải thích vì sao mã đề được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền.

Một trong những thành phần đáng chú ý nhất là chất nhầy. Khi tiếp xúc với nước, các polysaccharide này tạo thành một lớp gel mỏng bao phủ niêm mạc miệng và họng, giúp giảm kích thích, làm dịu cảm giác rát họng và nhờ đó có thể giảm phản xạ ho. Ở Châu Âu, mã đề lá dẹt (Plantago lanceolata) đã được nghiên cứu rộng rãi và thường được dùng để bào chế siro trị ho.

Ngoài ra, mã đề còn chứa nhiều hợp chất sinh học như aucubin, acteoside (verbascoside), flavonoid và các acid phenolic. Các nghiên cứu trên tế bào và động vật cho thấy những hoạt chất này có thể:

• Giảm sản xuất các chất trung gian gây viêm.
• Chống oxy hóa, hạn chế tổn thương tế bào.
• Hỗ trợ làm dịu niêm mạc đường hô hấp.
• Có hoạt tính kháng khuẩn và kháng virus ở mức độ nhất định trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Đối với hệ tiết niệu, một số nghiên cứu thực nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết mã đề có thể làm tăng lượng nước tiểu và hỗ trợ đào thải muối khoáng, phù hợp với kinh nghiệm sử dụng lâu đời của Trung y.

Những bài thuốc dân gian quen thuộc từ mã đề

Trong dân gian Việt Nam, mã đề thường được sử dụng dưới những cách đơn giản.

– Đối với ho có đờm, nóng trong, dùng khoảng 20–30 g mã đề tươi sắc với 500ml nước đến khi còn khoảng một nửa thì chia uống trong ngày.

Có thể phối hợp mã đề với húng chanh, cam thảo và đường phèn. Đem hấp hoặc sắc lấy nước uống khi ho có đờm và đau họng. 

– Đối với mục đích thanh nhiệt, lợi tiểu, dân gian thường dùng mã đề tươi hoặc khô nấu nước uống hằng ngày, đôi khi phối hợp với râu ngô hoặc kim tiền thảo để hỗ trợ người tiểu buốt, tiểu rắt hoặc cảm giác nóng rát khi đi tiểu.

Mã đề đã đồng hành cùng y học phương Đông qua nhiều thế kỷ. Dù các nghiên cứu hiện đại vẫn đang tiếp tục làm sáng tỏ hiệu quả và cơ chế tác dụng, những kinh nghiệm sử dụng lâu đời cho thấy đây là một dược liệu đáng quý. Tuy nhiên, cũng như nhiều vị thuốc cổ truyền khác, mã đề nên được sử dụng đúng chỉ định và không thay thế việc khám, chẩn đoán hay điều trị y khoa khi có bệnh lý nghiêm trọng.

Lưu ý: Bài viết trên chỉ có tác dụng tham khảo. Nếu muốn sử dụng mã đề với mục đích điều trị, người bệnh cần tham khảo ý kiến của chuyên gia y tế. Đặc biệt, khi có những triệu chứng bất thường như ho kéo dài, ho ra máu, tiểu ra máu, căng bàng quang… người bệnh nên đến ngay cơ sở y tế để được chữa trị kịp thời.