Thiết bị điện tử cũ chờ phân loại tại một điểm tái chế, lắp ráp đồ cũ, Hà Nội, tháng 4/2026. (Ảnh: Loner Nguyen/Shutterstock)
Việt Nam phát sinh khoảng 516.000 tấn rác điện tử năm 2022, gấp hơn 4 lần năm 2014. Lượng thu gom, tái chế chính thức chưa được thống kê chính xác, khi hệ thống thu gom rác điện tử còn “nằm trong tay đồng nát”.
Ngày 18/11, tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường 2026 do Báo Lao Động tổ chức (Hà Nội), ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết lượng rác điện tử ở Việt Nam đã tăng từ khoảng 116.000 tấn năm 2014 lên khoảng 516.000 tấn năm 2022, gấp hơn 4 lần và tương đương 5,3 kg/người, theo Báo cáo Giám sát rác thải điện tử toàn cầu năm 2024 (Global E-waste Monitor 2024).
Trong khoảng 516.000 tấn rác thải điện tử phát sinh tại Việt Nam năm 2022, nhóm thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209.000 tấn, thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105.000 tấn, còn đồ điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85.000 tấn.
Đây là lượng rác phát sinh được ước tính, còn cơ sở dữ liệu của tài liệu này chưa ghi nhận khối lượng rác điện tử được thu gom, tái chế chính thức tại Việt Nam. Ông Trung cho biết trong nước cũng chưa thống kê được chính xác con số này, khiến việc giám sát trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu gặp khó khăn.
Số liệu toàn cầu của Global E-waste Monitor cho thấy năm 2022 thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn rác điện tử (năm 2010 là 34 triệu tấn), trong đó chỉ 22,3% được ghi nhận thu gom và tái chế chính thức theo cách thân thiện với môi trường. “Như vậy, kể từ năm 2010, tốc độ tăng trưởng của lượng rác thải điện tử được tạo ra đang vượt xa tốc độ thu gom và tái chế chính thức gần gấp 5 lần.” – theo bản tóm lược báo cáo trên ITU.
Phó Cục trưởng Cục Môi trường Hồ Kiên Trung cho rằng hệ thống thu gom, tái chế hiện chưa đáp ứng yêu cầu vì mạng lưới chính thức thiếu đồng bộ, chưa thuận tiện, còn việc phân loại rác điện tử tại nguồn chưa phổ biến. Một phần rác vẫn được thu gom, tháo dỡ và xử lý qua các kênh phi chính thức.
Trong khi đó, việc thu hồi kim loại và linh kiện còn dựa vào thao tác thủ công, công nghệ lạc hậu, thiếu điều kiện bảo vệ môi trường. Tùy loại thiết bị, rác điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi và hợp chất chống cháy chứa brom. Khi bị đập vỡ, đốt hoặc tháo dỡ sai quy trình, các chất này có thể phát tán vào không khí, đất và nước. Người trực tiếp phân loại, tháo dỡ có nguy cơ tiếp xúc cao, nhất là ở các cơ sở thủ công thiếu đồ bảo hộ.
Thiết bị cũ sau khi mua về thường được tách lấy phần có giá trị như lõi đồng, nhôm tản nhiệt, linh kiện điện tử. Phần ít giá trị hoặc chứa thành phần độc hại có nguy cơ bị vứt đi sai cách.
Từ thực tế, bà Nguyễn Thị Thùy Linh – đồng sáng lập Tagom cho hay một trong các lý do khiến rác thải điện tử khó được tái chế chính thức, là mạng lưới thu gom ve chai, đồng nát, họ đến tận nhà, mua nhiều loại thiết bị và trả tiền ngay, trong khi các điểm tiếp nhận chính thức chưa thật sự thuận tiện. Theo số liệu được dẫn chứng, khoảng 80-90% rác điện tử từ hộ gia đình và văn phòng nhỏ chưa được đưa đến các trung tâm tiếp nhận chính quy hoặc nhà máy tái chế đạt chuẩn.
Nguy cơ hiện hữu là ô nhiễm và cháy nổ khi thu gom, vận chuyển rác điện tử. Ông Trung dẫn một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023, tập hợp 21 công trình tại Việt Nam, ghi nhận nguy cơ phát tán kim loại nặng và chất ô nhiễm hữu cơ từ hoạt động tháo dỡ, tái chế phi chính thức. Một số công trình đo được nồng độ chất ô nhiễm trong mẫu môi trường và mẫu sinh học ở khu vực tái chế cao hơn khu vực đối chứng.
TS Lê Danh Quang, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, cho biết điện thoại, máy tính xách tay, tai nghe không dây và pin sạc dự phòng đều dùng pin lithium-ion. Khi bị nghiền ép, va đập, loại pin này có thể nóng lên mất kiểm soát, sinh khí và bốc cháy. Nếu bỏ chung với rác sinh hoạt, pin có thể bị chèn ép lúc thu gom, vận chuyển.
Việc đập phá linh kiện, đốt dây điện để thu hồi kim loại tại các cơ sở tái chế thủ công cũng làm tăng nguy cơ cháy và phát tán chất độc hại. Vấn đề vì thế không phải phủ nhận vai trò thu gom của lực lượng phi chính thức, mà là tìm cách kết nối họ với cơ sở tái chế an toàn và có kiểm soát, theo bà Linh.
Đại diện Cục Môi trường đưa ra 4 nhóm giải pháp, báo Nông nghiệp và Môi trường đưa tin. Nhóm đầu tiên là thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu (EPR) một cách thực chất, để nghĩa vụ tái chế có thể được kiểm tra, giám sát.
Theo Nghị định số 110/2026/NĐ-CP (hiệu lực từ ngày 25/5/2026), tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với điện thoại di động là 15%; máy tính bảng, máy tính xách tay là 9%; tivi và màn hình máy tính là 7%; tủ lạnh, điều hòa, lò vi sóng là 5%.
Trách nhiệm của doanh nghiệp cần bắt đầu từ thiết kế sản phẩm bền, dễ sửa chữa, nâng cấp và tháo dỡ để hạn chế phát sinh chất thải. Người tiêu dùng được khuyến khích sửa chữa, tái sử dụng và chuyển giao thiết bị cũ đến đúng điểm thu hồi.
Để theo dõi thiết bị từ khi bán ra thị trường đến lúc được thu hồi, tái chế, ông Trung đề xuất dùng mã QR, mã định danh và cơ sở dữ liệu liên thông giữa cơ quan quản lý, nhà sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế để quản lý toàn bộ vòng đời rác điện tử.
Ông cũng đề nghị mở thêm điểm tiếp nhận thiết bị cũ ở khu dân cư, siêu thị điện máy, trường học, cơ quan và cơ sở bảo hành. Nhà sản xuất, nhà phân phối, người thu mua phế liệu và cơ sở tái chế cần được kết nối với nhau để thiết bị hết hạn sử dụng đến đúng nơi xử lý.
Với những người đang làm trong mạng lưới tái chế thủ công, ông đề nghị có chương trình đào tạo lại và hỗ trợ chuyển đổi việc làm, để họ từng bước tham gia chuỗi thu gom chính thức.
Xem thêm:
Nghiên cứu ở Mỹ: Phụ nữ có nồng độ PFOA, PFOS trong máu cao nhất…
Cục trưởng FAA Bryan Bedford nhận lỗi về mình trong vụ dừng bay toàn nước…
Ông Carney cho biết thỏa thuận thương mại với Mỹ đã có tiến triển nhưng…
Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum ngồi khoang phổ thông cùng hành khách bình thường đến…
Ông Carney cho biết đã nêu vấn đề can thiệp nước ngoài và nhân quyền…
Giám đốc Tình báo Mỹ cho biết các âm mưu sát hại của Iran nhắm…