Đền Đồng Nhân. (Ảnh: sovhtt.hanoi.gov.vn)
Làng Yên Lũ, huyện Thanh Lan (nay là xã Nam Đông Hưng, tỉnh Hưng Yên) có truyền thống hiếu học, trọng chữ nghĩa, nhiều người đỗ đạt và thành danh từ nơi đây, tiêu biểu có thể kể đến là Đào Vũ Thường. Ông được người dân tôn kính gọi là “vị quan Ngự sử không gia tài”.
Đào Vũ Thường sinh năm 1705, từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh khắp phủ, nhiều giai thoại cho thấy ông ngày đêm miệt mài đèn sách.
Khoa thi năm 1723, Đào Vũ Thường tham dự và đỗ Hương cống, được cử làm Huấn đạo huyện Thanh Lan. Ông hàng ngày giảng dạy, bồi dưỡng nhân tài. Ông không chỉ dạy chữ nghĩa mà còn uốn nắn nhân cách cho học trò.
Ông làm Huấn đạo giảng dạy suốt hơn 20 năm, được nhiều học trò kính trọng. Các học trò của ông thành danh như Đào Vũ Phô làm Án sát Nghệ An, Đào Vũ Điền giữ quyền Chiếu khám Ngự sử đài. Dân chúng lưu truyền câu:
Nức danh Yên Lũ họ Đào,
Gần xa sĩ tử xin vào nhập môn.
Ông đã hiến cho huyện 3 căn nhà gỗ lim để làm Văn từ, cho thấy tấm lòng của ông đối với giáo dục.
Dù giảng dạy, nhưng lúc rảnh rỗi ông vẫn dùi mài kinh sử để tham dự kỳ thi Hội. Khoa thi năm 1746, Đào Vũ Thường vượt qua tứ trường kỳ thi Hội, đây được xem là xuất sắc bởi khoa thi này chỉ có 4 người vượt qua kỳ thi Hội. Vào đến thi Đình, ông đỗ Đệ tam giáp tiến sĩ xuất thân.
Thi đỗ, Đào Vũ Thường được cấp mũ áo, cưỡi ngựa vinh quy bái tổ về làng.
Theo lệ thời đó, người đỗ đại khoa sẽ được cấp 30 mẫu đất. Đào Vũ Thường nhận đất nhưng ông không nhận đất tốt, mà nhận đất ở cánh đồng Mả Lờn thuộc tổng Cát Hộ cạnh làng Yên Lũ.
Ông cùng con cháu và dân làng đến đây khai phá, đào kênh dẫn nước vào đồng ruộng mà Triều đình cấp cho mình, mở rộng đất đai, lập thành một trại ở đây. Ông đem đất ruộng cấp cho dân chúng có công đào kênh dẫn nước, mở rộng đất đai, vì thế mà đặt tên trại mới là Đồng Lan (có nghĩa là cùng thơm).
Thi đỗ, ông đến Triều đình nhận chức Công khoa cấp sự trung. Thời kỳ này, dân gian có ghi nhớ câu chuyện sứ thần nhà Thanh đến Thăng Long năm 1740, vua Lê Hiển Tông để ông đón tiếp sứ thần và đàm đạo. Khi ghé thăm đền thờ Hai Bà Trưng ở làng Hà Lôi, Đồng Nhân, tại đây Đào Vũ Thường đã đối đáp cùng sứ thần, ứng khẩu bài thơ như sau:
Anh hùng chí khí nữ nhi nan
Thiên cổ linh nhân bách bách đàm
Tùng phỉ xích phù thiên sử Bắc
Hán nam đệ khiến địa đồ Nam
Nhật thân vật dĩ yên kiều biếm
Tam hiệp do linh quách thước đàm
Hương hải tang điền kinh kỳ cựu
Y y miếu mạo chiêm hàm nam.
Nghĩa là:
Anh hùng chí khí kém chi nam
Khí thiêng nghìn thuở mãi luận bàn
Cờ đỏ tung bay, trời giúp Bắc
Đánh Hán thành công đoạt trời Nam
Dẫu thua đâu phải vì phận gái
Rằng được thêm râu kể tướng già
Bãi bể nương dâu bao thế cuộc
Đền vẫn uy nghi bóng chiều lam.
Sau khi tiếp sứ thần nhà Thanh, ông được cử làm Hiến sát sứ 3 tỉnh Nghệ An, Thanh Hóa, Ninh Bình. Ông làm quan công minh nên nhận được sự tin yêu của dân chúng.
Năm 1754, ông được thăng làm Ngự sử Kinh bắc, nhưng ông vừa bàn giao công việc cũ thì mất đột ngột.
Đào Vũ Thường mất nhưng chẳng để lại tài sản gì, chỉ có tấm biển “ân tứ vinh quy”, lá cờ thêu “Đệ tam giáp Tiến sĩ xuất thân” và chiếc mũ Vua ban khi vinh quy bái tổ. Đất đai Triều đình ban ông đã để lại hết cho dân chúng ở Đồng Lan. Vì thế mà dân chúng thường hay gọi ông là “vị Ngự sử không gia tài”.
Người dân ở trại Đồng Lan thương tiếc, lập bài vị thờ cúng, xem ông là Thành Hoàng khai sáng.
Trong quá trình làm quan, ông giúp hình thành các chợ làng, để các làng dễ dàng mua bán trao đổi hàng hóa, giúp đời sống dân chúng nâng cao.
Các con của ông đều học giỏi và đỗ đạt. Con cả là Đào Vũ Điền đỗ Hương cống, tuy không đỗ cao bằng cha nhưng ông làm quan cao, được Triều đình phong làm Ngự sử đài chiếu khám vào năm 1777 khi mới 35 tuổi. Ông vừa là bạn thân vừa là quan đồng triều với Bảng nhãn Lê Quý Đôn.
Con thứ hai là Đào Vũ Tuân đỗ Hương cống làm quan cho nhà Lê. Khi quân Tây sơn tiến quân ra bắc, ông không chịu làm quan cho nhà Tây Sơn mà trung thành với nhà Lê, cùng các sĩ phu chiêu mộ quân chống lại Tây Sơn. Sau vài năm thì vì không thắng được quân Tây Sơn, ông tuẫn tiết.
Hiện nay từ đường họ Đào ở xã Nam Đông Hưng được bộ Văn Hóa công nhận là di tích lịch sử – văn hóa. Hàng năm Từ đường vẫn tổ chức tế lễ cũng như các hoạt động văn hóa tưởng nhớ truyền thống dòng họ.
Trần Hưng
Xem thêm:
Mời xem video:
Cả thế giới vẫn còn đắm chìm trong cơn say mê công nghệ do trí…
Một "chiến lược chống ĐCSTQ" đã hình thành trong nội bộ Đảng Cộng hòa.
Một bức "Thư gửi toàn thể nhân dân", được đồn đoán là do các tướng…
Bà Delcy Rodriguez bắt đầu thiết lập các kênh liên lạc với các quan chức…
"Chúng ta không thể để Canada trở thành cửa ngõ cho hàng bán phá giá…
Honnold nổi tiếng với màn leo núi El Capitan (cao 509 mét) mà không sử…
