Xã Nghĩa Đô: Vùng đất văn hiến, khoa bảng

Nghĩa Đô là xã ven Kinh thành Thăng Long, được vua Lý Thái Tổ đặt tên và gắn liền với lịch sử Thăng Long – Hà Nội.

Được Vua đặt tên

Đầu xuân năm Tân Hợi 1011, vua Lý Thái Tổ du thuyền đón xuân. Thuyền ngự của Vua xuôi theo dòng sông Tô Lịch rồi đến bến Giang Tân (khu vực chợ Bưởi ngày nay). Tại đây, Vua thấy có những tấm lụa vẽ hình rồng uốn lượn phi thăng rất đẹp, bèn đến hỏi thì được biết lụa do dân xóm Bãi dệt, còn hình rồng được vẽ trên giấy sắc do dân làng Nghè làm ra.

Vua tìm hiểu và rất thích thú, liền cho tập hợp các làng Tân, Nghè, Dâu thành xã Nghĩa Đô, với ý nghĩa là vùng đất ngoài Kinh đô. Riêng xóm Bãi được đổi tên thành Bái Ân, mang ý nghĩa ghi nhớ và lan tỏa ân nghĩa.

Xã Nghĩa Đô ra đời từ đó, sau này có thêm làng An Phú, hình thành 4 làng: Tiên Thượng (làng Tân), Trung Nha (làng Nghè), Vạn Long (làng Dâu) và An Phú, thuộc tổng Dịch Vọng, huyện Từ Liêm.

Vùng đất văn hiến

Theo ghi chép từ thư tịch cổ thì: “Nghĩa Đô nhất xã, tứ thôn, tam đình, nhị tự” tức xã Nghĩa Đô có 4 thôn làng, 3 ngôi Đình, 2 ngôi chùa.

Trong “tứ thôn” thì thôn làng Nghè là lớn nhất, nổi tiếng với nghề làm giấy sắc phong, dệt lĩnh và truyền thống khoa bảng. Đình làng có thờ những anh hùng trong cuộc chiến chống quân Tống, nên được vua Lê Đại Hành ban cho bốn chữ “bình Tống hưng Lê”.

Chợ Bưởi là ngôi chợ nổi tiếng ở Nghĩa Đô, gắn liền với lịch sử văn hóa của người dân nơi đây. Có ca dao về ngôi chợ này:

“Chợ Bưởi một tháng sáu phiên,
Ngày tư, ngày chín cho duyên đèo bòng”.

Chợ Bưởi xưa “một tháng sáu phiên”, họp chợ vào các ngày 4, 9, 14, 19, 24 và 29 âm lịch, trao đổi các sản phẩm làng nghề. Đây cũng là nơi tụ hội văn hóa của cả vùng Nghĩa Đô.

Các công trình kiến trúc có đình Bái Ân thờ Chiêu Ứng Vũ Đại vương, Thuận Chính công chúa và Chiêu Điều Đại vương; đình An Phú thờ Nguyễn Bông và Trần Toàn.

Nghĩa Đô vẫn lưu giữ được nghề làm giấy sắc phong có lịch sử lâu đời, có nhà thờ họ Lại tôn vinh tổ nghề làm giấy sắc phong.

Vùng đất khoa bảng, chuộng chữ nghĩa

Là xã do vua Lý Thái Tổ đặt tên, Nghĩa Đô không chỉ là vùng đất văn hiến, mà còn là vùng đất khoa bảng có nhiều người đỗ đạt.

Truyền thống từ xưa Nghĩa Đô hầu như ai cũng biết chữ, có nhiều nhà Nho và thầy đồ. Vì thế mà làng có nhiều thầy đồ, viết câu đối, thư pháp, ghi chép gia phả. Nhiều người biết chữ nghĩa trở thành động lực cho thế hệ kế tiếp học hỏi noi theo.

Làng Trung Nha (hay làng Nghè) là làng lớn nhất trong xã, nổi tiếng có 3 người đỗ đại khoa.

Người đỗ khai khoa cho làng là Nguyễn Lan sinh năm 1440, đỗ khoa thi năm 1472 thời Hồng Đức, làm quan đến Hình khoa đô cấp sự trung.

Người thứ hai là Nguyễn Quốc Nham (có tài liệu ghi là Nguyễn Quốc Ngạn), đỗ khoa thi năm 1775 thời Lê Trung Hưng.

Người đỗ thứ ba là Hoa Quý Khâm, đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1763, từng làm Quốc sư dạy Thái tử.

Làng Vạn Long (tức làng Dâu) có họ Đoàn là dòng họ lâu đời của làng. Họ Đoàn có Đoàn Nhân Thục đỗ Hoàng giáp khoa thi năm 1502, làm quan đến Hiến Sát sứ.

Làng An Phú được thành lập muộn nhất so với các làng khác trong xã. Làng do Trần Phúc Diên người Thanh Hóa lập ra. Ông có công giúp nhà Lê diệt nhà Mạc, nên được Triều đình ban cho một vùng đất ở Nghĩa Đô, lập thành làng An Phú.

Họ Trần ở Làng An Phú đến năm 1663 thì sinh được Trần Toàn, đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1700, làm quan đến chức Tham chính.

Xã Nghĩa Đô dù không có nhiều người đỗ đạt khoa bảng như các nơi khác, nhưng hầu như mọi người đều biết chữ, từ đó mà tôn sư trọng đạo, trở thành vùng đất văn hiến.

Phường Nghĩa Đô ngày nay

Sau này xã Nghĩa đô thuộc nhiều quận huyện khác nhau. Đến năm 2025 thì thuộc quận Cầu Giấy, Hà Nội. Lũy tre làng đã được thay bằng nhà cao tầng và các con phố sầm uất như Hoàng Quốc Việt, Phùng Chí Kiên hay Lạc Long Quân. Tên gọi các làng cũ chỉ còn được ghi chép trong gia phả, đình làng cùng các lễ hội truyền thống.

Nghề dệt lĩnh vốn nổi tiếng xưa kia nay đã không còn, chỉ còn lại kỷ niệm.

Nghề làm giấy sắc phong nổi tiếng của họ Lại may mắn vẫn được duy trì nhưng không thường xuyên, đây là một trong số ít các nơi vẫn lưu giữ được nghề này. Lại Phú Thạch là truyền nhân đời thứ 26 của họ Lại vẫn ngày ngày cặm cụi làm giấy dó theo công thức truyền thống trong căn nhà nhỏ tại Hà Nội. Ông là một trong những người cuối cùng nắm vững bí quyết nghề.

Nghĩa Đô là phường có mật độ trường học và dân trí cao của quận Cầu Giấy, phường có nhiều trường học cùng các học viện, trung tâm nghiên cứu. Các trường học có chất lượng giáo dục tốt so với mặt bằng chung, lại được đầu tư hiện đại. Học sinh cũng phát huy tinh thần hiếu học của cha ông, nhiều người đỗ đạt.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Những nhà khoa bảng làng Dọc
• Hai ngôi làng khoa bảng ở đôi bờ sông Đáy

Mời xem video: