Nhận biết căng thẳng từ những biểu hiện trên da

Căng thẳng tâm lý có thể tác động đến trục não – da, từ đó dẫn đến nhiều bệnh lý da liễu khác nhau.

Một nữ bác sĩ nội trú trưởng ngoại khoa, 30 tuổi, trong bối cảnh chịu áp lực kép từ kỳ thi chuyên môn và công tác đánh giá chất lượng bệnh viện, đã phát hiện một mảng rụng tóc hình tròn trên da đầu, kích thước tương đương đồng xu. Ban đầu, cô không quá để tâm, tuy nhiên, khi mức độ lo âu gia tăng, tình trạng rụng tóc nhanh chóng tiến triển, lan rộng thành nhiều mảng chỉ trong vòng một tháng, kèm theo ban đỏ, sưng, đau và ngứa rõ rệt vùng da đầu.

Sau khi khám lâm sàng và loại trừ các nguyên nhân toàn thân như rối loạn tuyến giáp, bệnh nhân được chẩn đoán mắc chứng rụng tóc từng vùng cấp tính do căng thẳng.

Bác sĩ Trần Vĩ Địch, thành viên của Học viện Da liễu Hoa Kỳ và là bác sĩ da liễu tại Phòng khám Da liễu Belléesse  (Đài Loan), đã chia sẻ trường hợp này trong cuộc phỏng vấn với The Epoch Times. Ông cho biết bệnh nhân được điều trị bằng thuốc nhằm ức chế phản ứng viêm và giảm căng thẳng. “Sau một tháng, vùng rụng tóc không còn tiếp tục lan rộng. Hai tháng sau, các sợi lông tơ mảnh đã tái bước vào pha tăng trưởng. Sau khi hoàn tất kỳ thi chuyên khoa và trạng thái tâm lý được cải thiện, các tổn thương dần được che phủ bởi lớp tóc đen mới”.

Theo bác sĩ Trần, làn da phản ánh trung thực trạng thái tâm trí. Căng thẳng tâm lý không chỉ dừng lại ở cảm nhận chủ quan mà còn trực tiếp làm thay đổi sinh lý của da thông qua hệ thần kinh – nội tiết, chủ yếu qua trục não – da. Đây là một trục liên kết hai chiều, cho phép truyền dẫn tín hiệu căng thẳng từ não đến da, kích hoạt đáp ứng căng thẳng. Ngược lại, các yếu tố căng thẳng từ môi trường cũng có thể làm trầm trọng thêm căng thẳng tâm lý thông qua da, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý.

4 loại bệnh lý về da do căng thẳng gây ra

Căng thẳng tâm lý là một yếu tố quan trọng có thể dẫn đến nhiều bệnh lý da liễu. Một đánh giá tổng quan năm 2024 đăng trên Brain, Behavior, and Immunity (Tập san Não bộ, Hành vi và Miễn dịch) cho thấy căng thẳng làm thay đổi hệ miễn dịch, phá vỡ sự cân bằng giữa các tế bào miễn dịch và phản ứng viêm tại da từ đó khiến cơ thể mắc nhiều vấn đề về da hơn.

Căng thẳng cũng ảnh hưởng đến chức năng hàng rào bảo vệ da, làm chậm quá trình lành vết thương, đồng thời thúc đẩy giải phóng các tế bào viêm, qua đó làm trầm trọng thêm các bệnh da  sẵn có.

Trong số nhiều bệnh da thường gặp trên lâm sàng, theo bác sĩ Trần, bốn bệnh dưới đây đặc biệt nhạy cảm với yếu tố cảm xúc và căng thẳng, đồng thời cũng là những bệnh phổ biến nhất:

• Viêm da cơ địa: Căng thẳng là một trong những yếu tố chính gây đợt bùng phát cấp, làm tăng cảm giá ngứa thông qua cơ chế thần kinh – miễn dịch, hình thành vòng xoắn bệnh lý “ngứa – gãi – ngứa nhiều hơn”.
• Vảy nến: Khoảng 40% đến 60% bệnh nhân ghi nhận triệu chứng trở nên nặng hơn khi bị căng thẳng tâm lý hoặc căng thẳng gia tăng.
• Rụng tóc từng vùng: Thường được gọi là hói từng mảng, đây là một bệnh tự miễn liên quan điển hình đến căng thẳng. Căng thẳng cấp tính có thể làm rối loạn cơ chế bảo vệ miễn dịch của nang tóc, khiến hệ miễn dịch tấn công nang tóc và gây rụng tóc.
• Mụn trứng cá ở người trưởng thành: Đặc biệt phổ biến ở phụ nữ, sự biến động do căng thẳng của nồng độ androgen tuyến thượng thận có thể dẫn đến hình thành các tổn thương mụn dạng nang, nằm sâu, thường xuất hiện quanh vùng cằm.

Những bệnh lý về da liên quan đến cảm xúc dễ bị bỏ sót

Theo bác sĩ Trần, có một vấn đề về da liễu khá điển hình nhưng dễ bị bỏ sót trên lâm sàng – đó là bệnh lichen, còn gọi là viêm da thần kinh. Về mặt biểu hiện, các tổn thương này thường xuất hiện dưới dạng khô da khu trú, bề mặt thô ráp, tăng sắc tố và các nếp da trở nên rõ hơn, thường gặp ở vùng sau cổ, cổ tay, cổ chân hoặc mặt trước cẳng chân. Do không có dịch tiết hay ban đỏ rõ rệt, tình trạng này thường bị nhầm lẫn đơn thuần với da khô, kích thích do cọ xát hoặc lão hóa.

Về mặt nguyên nhân, lichen có liên quan chặt chẽ đến căng thẳng tâm lý; có thể xem đây là một tình trạng “tổn thương do gãi”. Bệnh nhân thường vô thức chà xát hoặc gãi liên tục vùng da bị ảnh hưởng, chẳng hạn như khi xem tivi, suy nghĩ hoặc trong trạng thái lo âu.

Hành vi này thường là một cách nhằm giảm bớt căng thẳng nội tại, tuy nhiên, theo thời gian lại càng gây kích thích da kéo dài dẫn đến lichen hóa – tình trạng da dày lên, cứng lại và tăng sắc tố. Các quan sát lâm sàng cho thấy những bệnh nhân này thường đồng thời gặp lo âu, mất ngủ hoặc xu hướng cầu toàn. 

Bác sĩ Trần nhấn mạnh rằng, nếu căng thẳng tâm lý không được kiểm soát, ngay cả khi sử dụng các loại thuốc mỡ bôi ngoài da hiệu quả cao thì tình trạng da cũng khó có thể hồi phục hoàn toàn.

Phá vỡ vòng xoắn giữa làn da và cảm xúc

Ken Ritsugaku, bác sĩ Trung y tại Nhật Bản chia sẻ với tờ The Epoch Times rằng dao động cảm xúc là điều khó tránh khỏi khi đối mặt với nghịch cảnh. Tuy nhiên, căng thẳng kéo dài hoặc cảm xúc tiêu cực không được giải tỏa đúng cách có thể gây tái phát hoặc làm bệnh nặng thêm.

Ông đề xuất một số hướng can thiệp sau:

• Không nên chịu đựng căng thẳng một mình; cần chia sẻ với gia đình, bạn bè và tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.
• Dành thời gian nghỉ ngơi, thư giãn đồng thời điều chỉnh lối tư duy.
• Duy trì thói quen vận động đều đặn và đảm bảo ngủ đủ giấc để tăng cường hệ miễn dịch.
• Tránh đối phó với căng thẳng bằng các hành vi tiêu cực hoặc mang tính né tránh như lạm dụng rượu.

Bên cạnh đó, sự hỗ trợ từ gia đình và bạn bè cũng đóng vai trò quan trọng không kém. Đối với người thân trong gia đình, sự thấu hiểu và đồng hành luôn tích cực hơn so với chỉ trích hay chất vấn. Cần tránh phản ứng tiêu cực trước cảm xúc và triệu chứng của bệnh nhân, đồng thời hỗ trợ trong việc điều chỉnh chế độ ăn uống và lối sống. Khi đó, bệnh nhân sẽ cảm thấy được tôn trọng và chấp nhận, góp phần ổn định cảm xúc và tình trạng bệnh.

Trung y: Phản ứng da do mất cân bằng cảm xúc

Ảnh hưởng của cảm xúc lên da không phải là một khái niệm mới như y học hiện đại đề xuất, bác sĩ Trần cho biết. Trung y từ lâu đã nhận thức được mối liên hệ giữa trạng thái cảm xúc và những thay đổi trên da. Trung y xem các triệu chứng trên da là biểu hiện bên ngoài của trạng thái nội tại của cơ thể, cho rằng cảm xúc quá mức có thể gây tổn thương các cơ quan nội tạng và làm rối loạn các cơ chế điều hòa tổng thể của cơ thể, từ đó biểu hiện thành các triệu chứng trên da khác nhau.

Theo lý luận của Trung y, “lo lắng và suy nghĩ quá mức gây tổn thương tỳ (lá lách)”. Trung y cho rằng tỳ có liên quan đến tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa năng lượng. Nếu tình trạng suy nghĩ quá mức kéo dài, chức năng điều hòa của tỳ có thể bị ảnh hưởng, làm tăng gánh nặng chuyển hóa và khiến cơ thể dễ bị viêm nhiễm hoặc phản ứng dị ứng hơn, từ đó biểu hiện ra trên da.

Mặt khác, Trung y cũng cho rằng “phổi phế chủ bì mao” tức là phổi có mối liên quan mật thiết với tình trạng của da, chịu trách nhiệm về sự lưu thông khí (năng lượng sống) và huyết, đồng thời nuôi dưỡng da. Khi chức năng điều hòa của cơ thể bị mất cân bằng, các vấn đề về da như chàm, mụn trứng cá và khô da có thể xuất hiện. Các nghiên cứu cũng đã xác nhận rằng trẻ nhỏ bị chàm thường có chức năng phổi kém.

Điều trị và phòng ngừa

Theo bác sĩ Ken, các bệnh lý da liễu có thể tác động đáng kể đến tâm lý của bệnh nhân, đặc biệt khi xuất hiện các tổn thương da có thể nhìn thấy được khiến bệnh nhân dễ cảm thấy xấu hổ, thậm chí tự ti hoặc tự ghét bỏ bản thân. Ở khía cạnh này, Trung y nhấn mạnh nguyên tắc điều trị đồng thời thân – tâm: bên cạnh việc xử lý các yếu tố cảm xúc còn chú trọng cải thiện các chức năng sinh lý liên quan, hỗ trợ bệnh nhân dần hồi phục trạng thái thể chất ổn định hơn thông qua điều chỉnh lối sống và thói quen ngủ.

Bệnh chàm

Theo quan điểm của Trung y, chàm thường liên quan đến tình trạng thấp nhiệt nội sinh – sự mất cân bằng giữa phản ứng viêm nội tại và chuyển hóa dịch thể. Khi tình trạng viêm da tái phát nhiều lần, cơ thể được xem là đang ở trạng thái thấp nhiệt, với các biểu hiện dần chuyển thành ngứa da, phát ban hoặc chàm tiết dịch, đặc biệt trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, khi sự tương tác giữa thấp nội sinh và thấp ngoại sinh làm tăng nguy cơ tái phát.

Đối với các biểu hiện viêm tại chỗ và thấp nhiệt, Trung y đôi khi sử dụng các dược liệu có tác dụng thanh nhiệt, trừ thấp như bài thuốc Tam hoàng tả tâm thang nhằm giảm triệu chứng khó chịu. Đây là một phương thức được sử dụng rộng rãi trên lâm sàng trong điều trị viêm da nhờ đặc tính chống viêm.

Bệnh nhân chàm nên tránh rửa vùng da tổn thương bằng nước nóng, xà phòng hoặc các chất kích thích, cần làm sạch da nhẹ nhàng và tránh gãi để phòng ngừa nhiễm trùng. Nên áp dụng chế độ ăn thanh đạm, hạn chế thực phẩm cay, hải sản, thịt bò, thịt cừu và các thực phẩm có thể làm nặng thêm tình trạng viêm và phản ứng dị ứng.

Ngoài ra, cần hạn chế thực phẩm có hàm lượng muối cao. Một nghiên cứu trên 210.000 người đăng trên JAMA Dermatology (Tập san Da liễu JAMA) cho thấy việc kiểm soát lượng muối trong chế độ ăn có thể là một biện pháp hỗ trợ chi phí thấp, nguy cơ thấp trong quản lý bệnh chàm.

Bên cạnh đó, mặc dù chàm không phải là bệnh truyền nhiễm, nhưng không nên xem nhẹ. Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên Nature Communications (Tập san Truyền thông Tự nhiên) cho thấy chàm có thể làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh khác, bao gồm hội chứng ruột kích thích, viêm thực quản, huyết khối, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và bệnh lý thần kinh ngoại biên.

Tóc rụng từng vùng

Sự phát triển của tóc phụ thuộc vào sự nuôi dưỡng của khí (năng lượng sống) và huyết. Các dược liệu có tác dụng bổ khí, dưỡng huyết như Hoàng kỳ hoặc Hà thủ ô thường được sử dụng.

Đồng thời, cần chú ý giải tỏa căng thẳng một cách hợp lý và tránh thức khuya kéo dài. Nên hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ nướng, chiên, cay cũng như đồ uống có đường và đồ uống lạnh.

Bệnh vảy nến

Phương pháp điều trị bệnh vảy nến theo Trung y mang tính cá thể hóa. Trên lâm sàng, thuốc được lựa chọn dựa trên thể trạng và triệu chứng của từng bệnh nhân như Sinh địa hoàng hoặc Đại hoàng, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc.

Các nghiên cứu cho thấy Đại hoàng rất giàu hợp chất anthraquinone có hoạt tính chống viêm, trong khi Sinh địa hoàng có khả năng điều hòa tăng sinh tế bào sừng và phản ứng viêm – miễn dịch.

Khuyến nghị tăng cường tiêu thụ thực phẩm giàu vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa đồng thời giảm ăn thịt đỏ, thực phẩm nhiều đường, nhiều chất béo và năng lượng cao, cũng như tránh lạm dụng rượu bia và hút thuốc nhằm giảm phản ứng viêm của cơ thể. Bên cạnh đó, việc dưỡng ẩm thường xuyên, làm sạch da nhẹ nhàng, loại bỏ vảy ở mức độ vừa phải và tránh cọ sát hoặc kích ứng quá mức cũng rất cần thiết.

Lưu ý: Một số loại thảo mộc được đề cập trong bài viết này có vẻ không quen thuộc nhưng thường có bán ở các tiệm thực phẩm tốt cho sức khỏe và tiệm tạp hóa Á châu. Ngoài ra, do thể trạng của mỗi người là khác nhau nên các phương pháp điều trị tương ứng cũng khác nhau. Vì vậy, nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên môn để lựa chọn các liệu pháp điều trị phù hợp.

Mụn trứng cá

Trong thực hành lâm sàng của Trung y, châm cứu thường được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ nhằm điều hòa khí huyết, từ đó góp phần cải thiện phản ứng viêm tùy theo thể trạng. Nên duy trì vệ sinh da, hạn chế sự tích tụ của mồ hôi, bã nhờn và bụi bẩn gây bít tắc lỗ chân lông. Đồng thời, cần quản lý căng thẳng và cảm xúc, duy trì lối sống ổn định.

Về chế độ ăn uống, nên ưu tiên các phương pháp chế biến nhẹ như xào nhanh, hầm hoặc hấp, đồng thời hạn chế tối đa thực phẩm nhiều dầu mỡ.

Huyệt an thần

Khi rơi vào trạng thái căng thẳng cao độ, cảm xúc bất ổn hoặc bồn chồn, có thể ấn huyệt Nội Quan (ST44) – một huyệt có tác dụng an thần – như một phương pháp thư giãn hàng ngày.

Huyệt Nội Quan nằm ở mặt trong cẳng tay, cách nếp gấp cổ tay khoảng ba ngón tay. Dùng ngón tay ấn hoặc gõ nhẹ huyệt trong khoảng 5 đến 10 giây mỗi lần, lặp lại liên tục trong hai đến ba phút.

Theo The Epoch Times