Tản mạn tiết Hàn Lộ – “Chim sẻ xuống biển hóa thành sò”

Sau tiết Thu Phân là tiết Hàn Lộ. Tiết này thường bắt đầu vào khoảng ngày 8 tháng 10 và kéo dài khoảng 15 ngày, trước khi chuyển sang tiết Sương Giáng vào ngày 23 hoặc 24 tháng 10 dương lịch. Hàn Lộ báo hiệu mùa thu sắp bước vào giai đoạn cuối, là tiết khí đầu tiên của tháng cuối cùng trong mùa thu. Sau đó sẽ là tiết Sương Giáng và rồi Lập Đông. Lúc này, sương lạnh ngày càng nhiều, dương khí suy, âm khí thịnh, hiện tượng dương khí tiềm tàng bắt đầu lộ rõ. Nếu hiểu được các hiện tượng thay đổi của tiết Hàn Lộ, nắm bắt sự chuyển biến của khí cơ âm dương, con người có thể thuận theo trời đất, điều chỉnh phương pháp ăn uống và dưỡng sinh.

Người xưa, thông qua việc quan sát sự biến hóa của hai khí âm dương, chia một năm thành 24 tiết khí, trung bình mỗi tháng có hai tiết khí. Mỗi tiết khí lại chia thành ba “hậu”, mỗi hậu kéo dài năm ngày, hàm ý rằng khí cơ âm dương cứ năm ngày lại có một biến đổi nhỏ, là một chu kỳ vận hành nhỏ. Như vậy, ba hậu hợp thành 15 ngày, tạo thành một tiết khí. Ngày này chúng ta có từ “khí hậu”, chính là xuất phát từ những khái niệm này mà ra.

Tiết Hàn Lộ có ba hậu:

• “Hồng nhạn lai tân” tức chim nhạn từ phương Bắc bay đến.
• “Tước nhập đại thủy vi cáp” tức chim sẻ xuống biển hóa thành sò.
• “Cúc hữu hoàng hoa” tức hoa cúc nở sắc vàng.

Người xưa căn cứ vào những hiện tượng có thể quan sát được trong tự nhiên để biểu thị một cách hình tượng sự biến đổi của khí hậu và thời tiết theo từng mùa tiết. Ở đây có thể thấy rằng người xưa gắn “hậu” với những hiện tượng biến đổi có tính chu kỳ của sinh vật và tự nhiên, đó chính là “vật hậu”.

Trong ba “hậu”, thì có một hiện tượng kỳ dị là chim sẻ xuống biển hóa thành sò. Đây rốt cuộc là cách nói mang ý nghĩa tượng trưng, hay là điều gì?

Trong cuốn sách cổ “Dậu Dương tạp trở” chép rằng: “Người miền biển nói, vào mùa thu có những con chim sẻ nhỏ lao xuống biển, đến mùa xuân thì bắt được sò, trên vỏ có hoa văn giống chim.”

Sách “Sưu thần ký” cũng ghi: “Ngư dân thấy đàn chim sẻ lao xuống sóng nước rồi biến mất, sang năm sau sò hình thành, hình dáng giống mỏ chim.”

Có thể mường tượng ra hiện tượng này như sau: Khi mùa thu đã vào độ gần cuối, chim nhạn cùng các loài chim di trú khác bay về phương Nam. Lúc này, số lượng chim sẻ ven biển đột ngột giảm đi, trong khi các loài sò ở vùng bãi triều lại béo tốt, xuất hiện đầy trên bãi cát. Những đường vân trên vỏ sò giống lông chim, hình dáng tựa đầu và mỏ chim, vì vậy người xưa dùng cách nói “chim sẻ hóa thành sò” để ghi nhận hiện tượng “vật hậu” vào thời điểm này.

Chữ “đại thủy” trong câu “Tước nhập đại thủy vi cáp” (chim sẻ xuống biển hóa thành sò) có ba tầng ý nghĩa.

Thứ nhất, đây là để chỉ biển. Vào tiết thu, chim di cư bay từ phương Bắc xuống phương Nam, thường đậu lại ở những vùng đất ngập nước ven biển.

Thứ hai, nó còn tượng trưng cho khí của trời đất. Theo nguyên lý ngũ hành, phương Nam thuộc Hỏa, là dương; phương Bắc thuộc Thủy, là âm. Vào tiết Hàn Lộ, hỏa khí bắt đầu tiềm tàng vào trong nước, hàn khí bao phủ mặt đất, tức là dương nhập vào âm. Bởi thời xưa, Chu Tước đại diện cho dương khí cực thịnh là mặt trời, còn âm thủy lấy Huyền Vũ phương Bắc làm biểu tượng, nên dương nhập vào âm chính là điều được gọi là “Chu Tước nhập Huyền Vũ”. “Đại thủy” ở đây tượng trưng cho nơi âm khí đạt đến cực thịnh và có thể tàng chứa dương khí, cũng chính là “phủ Thái Âm” của trời đất. Chim sẻ thuộc dương hỏa, vào nước hóa thành sò, trở thành loài có vỏ sống dưới nước, tượng trưng cho hỏa nhập thủy cung, dương tiềm tàng trong âm, giống như mặt trời lặn xuống biển, là sự khởi đầu của quá trình tàng chứa vào mùa đông.

Thứ ba, “đại thủy” còn để chỉ tinh tượng. Trong 28 tinh tú của tinh tượng học cổ đại, bảy tinh tú thuộc Chu Tước phương Nam chủ về Hỏa, bảy tinh tú thuộc Huyền Vũ phương Bắc chủ về Thủy. Sau tiết Hàn Lộ, khí hỏa dương của Chu Tước chuyển vào thủy cung Huyền Vũ, hỏa tiềm tàng trong nước. Vì vậy, xét về phương diện tinh tượng, “đại thủy” cũng chỉ thủy phủ phương Bắc, là khí tượng trong sự vận hành của thiên tượng, khi hỏa trở về thủy, dương nhập vào âm.

Như vậy, “chim sẻ xuống biển hóa thành sò” thực chất là hình ảnh phản ánh sự chuyển biến đồng thời của khí cơ trong tam tài Thiên, Địa, Nhân: dương suy lui, âm sinh trưởng, động chuyển thành tĩnh, cái hiển lộ chuyển thành cái tiềm tàng. Đây là thời điểm khí cơ trong vũ trụ chuyển từ sự thu liễm và giáng xuống của kim khí sang sự tiềm tàng của thủy khí. Điều này báo hiệu mùa đông không còn xa, thủy khí sắp giữ vai trò chủ đạo, khí hàn thủy sắp phát huy sức mạnh phong tàng dương khí. Giống như khi màn đêm sắp đến trong một ngày, mặt trời lặn xuống biển, chìm vào trong nước, vạn vật tĩnh lặng, hàn khí phong tàng mặt đất để tích lũy tinh lực, dưỡng sức. Dương khí không được để thất thoát, nhằm chuẩn bị cho dương khí thức tỉnh vào ngày hôm sau. Tất nhiên, nếu đối ứng với chu kỳ mùa lớn hơn, đó chính là việc chuẩn bị tàng chứa dương khí trong mùa đông, để đến mùa xuân vạn vật sinh trưởng, dương khí thăng lên.

Vào tiết Hàn Lộ, con người không được đi ngược quy luật thu liễm và tàng chứa của trời đất, mà cần thuận theo sự vận hành khí cơ của trời đất thì mới có thể giữ gìn sức khỏe, không mắc bệnh.

Tiết Hàn Lộ thuộc hành Kim của mùa thu, chủ về thu liễm. Lúc này, dương khí dần tiềm phục, âm khí sinh trưởng. Cơ thể con người là một tiểu vũ trụ, thông với khí của trời đất, có cùng nhịp vận hành. Nếu vẫn tùy ý ăn nhiều thức ăn cay nóng, lao tâm khiến hỏa khí bốc lên, thì dương không nhập vào âm, hỏa khí khắc kim, phế kim bị hỏa nung đốt nên tổn thương. Các chứng ho khan, phiền nhiệt, mất ngủ đều từ đó mà sinh ra.

Vì vậy, điều quan trọng trong dưỡng sinh lúc này là “tiềm dương, dưỡng âm, liễm khí”. Cũng như chim sẻ vào nước hóa thành sò, hỏa nhập thủy cung, con người cũng nên thuận theo sự biến đổi khí cơ này, khiến dương tàng trong âm, tinh thần an định bên trong.

Y lý Đạo gia thường nói: “Dương tiềm thì thần an, âm đủ thì khí yên.” Sau tiết Hàn Lộ, nên ngủ sớm dậy sớm, tránh gió, phòng khô hanh. Khi ăn uống, nên dùng thực phẩm có tính ấm và nhuận, nên tĩnh dưỡng, nên thu liễm và tàng chứa. Những thứ có thể bổ sung thủy khí, giúp dương khí tiềm tàng đều có thể hỗ trợ cơ thể dưỡng sinh thuận theo thời tiết.

Theo Vision Times tiếng Trung
Tác giả: Bạch Ngọc Hy
Lý Minh biên tập

Xem thêm:

• Liệu pháp hương thơm và 24 tiết khí

Mời xem video: