Trí tuệ cổ nhân: Làm người cần biết “sỉ”

Người xưa chia đức thành tám loại là hiếu, đễ, trung, tín, lễ, nghĩa, liêm, sỉ, gọi chung là “Bát đức”. “Bát đức” này là tiêu chuẩn để đánh giá con người, hay nói cách khác, người mà không có bất cứ đức nào trong đó thì kỳ thực không thể được tính là người nữa. “Sỉ” là một trong tám đức hạnh cao thượng của con người, bởi vì người mà không có sỉ thì việc gì cũng dám làm.

“Sỉ” chính là có tâm cảm thấy hổ thẹn. Khổng Tử giảng: “Hành kỷ hữu sỉ”, nghĩa là khi làm việc thì giữ mình, bởi biết làm xằng làm bậy là xấu hổ. Khổng Tử lại giảng: “Tri sỉ cận hồ dũng”, người biết xấu hổ thì cũng được xem là người gan dạ, dũng cảm. Người biết hổ thẹn mới có thể dũng cảm đối mặt với sai trái của mình, chiến thắng được bản thân mình, đây chính là thể hiện của “dũng”. Bởi vì biết xấu hổ nên họ luôn biết tự soi xét lại đức hạnh của mình.

Khi bàn về xã hội, Mạnh Tử từng nói với Công Tôn Châu rằng: “Làm người không thể không biết sỉ, nhưng mà con người bây giờ có rất nhiều người đã không còn biết sỉ về hành vi của mình.”

Công Tôn Châu hỏi Mạnh Tử: “Xin tiên sinh giải thích rõ?”

Mạnh Tử liền kể cho Công Tôn Châu một câu chuyện:

Nước Tề có một người có vợ cả và vợ lẽ. Hai người vợ thấy rằng chồng của họ mỗi khi ra ngoài, thì nhất định là cơm no rượu say rồi mới về. Vợ cả hỏi chồng đi ăn uống với ai. Mỗi lần người chồng đều nói tên của những nguời giàu có quyền lực. Vợ cả cảm thấy ngạc nhiên, bèn bàn với vợ lẽ: “Chồng chúng ta ra ngoài, nhất định là ăn no uống say rồi mới về nhà, nói rằng uống rượu cùng những người giàu có danh giá. Nhưng từ trước tới giờ cũng chưa thấy có người danh giá nào đến nhà chúng ta. Tôi định đi theo để xem anh ấy đã đi đâu”.

Thế rồi nhân dịp chồng ra ngoài, vợ của người nước Tề ấy đã lặng lẽ đi theo sau chồng, để xem anh đến đâu, nhưng thấy rằng không có ai ở trong thành này để ý đến chồng mình, cũng không có một ai đứng lại nói chuyện với anh. Cuối cùng người chồng đi vào nghĩa địa ở ngoài cổng thành phía đông, xin đồ ăn từ những người quét mộ. Những người khác đối xử với anh ta rất coi thường.

Sau khi vợ anh ta về, đã kể với bà vợ lẽ tất cả những gì đã thấy. Thế là cả hai người cùng nhau khóc, nhưng chồng của họ cũng không hề biết gì cả. Khi anh ta đi về nhà vẫn dương dương đắc ý trước mặt cả hai người vợ.

Có câu rằng: “Lừa người cũng là lừa chính mình”. Người đàn ông trong câu chuyện của Mạnh Tử cuối cùng rốt cuộc là làm một việc ngốc nghếch, tự đi lừa chính mình. Đây đều là xuất phát từ việc không biết “sỉ” mà ra.

“Sỉ” là khởi điểm để con người tự hoàn thiện đạo đức tự thân. Nho giáo cho rằng con người cần phải biết xấu hổ, bởi vì chỉ có sau khi biết thế nào là hổ thẹn nhục nhã, mới có thể phân biệt rõ ràng thị và phi, đúng và sai, thiện và ác, có như thế mới có thể tránh không làm những việc vô đạo đức. Nếu không thì không biết thế nào là “hổ thẹn nhục nhã” để từ đó mà sửa chữa, để từ đó mà đề cao cảnh giới tư tưởng của tự mình.

Trong xã hội mà tiêu chuẩn đạo đức thấp kém, thì cái tâm biết xấu hổ cũng mờ nhạt, ví như: chê cười người nghèo chứ không chê cười kỹ nữ. Nhiều người cho rằng chỉ cần không vi phạm pháp luật ở xã hội này, thì có xấu hổ cũng không sao. Nếu như muốn tu dưỡng tâm tính, thì nên dùng pháp luật đo lường hay là tiêu chuẩn đạo đức cao hơn để đo lường? Nếu như không dùng tiêu chuẩn đạo đức cao hơn mà ước thúc bản thân, chẳng phải sẽ dễ bị dòng nước cuốn đi sao? Thậm chí lại còn lửa cháy đổ thêm dầu sao? Khi một người hòa vào xã hội mà không có tiêu chuẩn tự thân, thì sẽ bị trào lưu xã hội làm cho ô nhiễm, quen với những điều sai lạc và coi là bình thường rồi, rất khó mà nhận ra, rất khó mà tự cảm thấy xấu hổ với những việc đó.

Theo “Tinh giải luận ngữ: Liêm sỉ của người quân tử“
Đăng trên ChanhKien.org

Xem thêm:

• Phương pháp dạy con thành người tài đức của mẹ Khổng Tử
• Đạo trị quốc của Mạnh Tử

Mời nghe radio: