Dùng AI hàng ngày liên quan đến gia tăng trầm cảm

Một cuộc khảo sát quốc gia với hơn 20.000 người cho thấy những người trưởng thành sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (AI) hàng ngày, đặc biệt là cho mục đích cá nhân, không liên quan đến công việc, có tỷ lệ trầm cảm cao hơn đáng kể so với những người dùng ít hơn hoặc không sử dụng.

• Thực phẩm siêu chế biến có thể khiến bạn bị trầm cảm và lo âu

AI tạo sinh là một dạng của AI, có thể sáng tạo ra nội dung mới như văn bản, hình ảnh, video, âm thanh và mã máy tính. Các loại AI tạo sinh phổ biến là ChatGPT, Gemini, Claude. 

Những phát hiện này, được công bố vào ngày 21/1 trên JAMA Network Open (Tập san Y khoa Khoa học Quốc tế), trong bối cảnh ChatGPT và các công cụ tương tự đã chuyển từ sự mới lạ sang thói quen hàng ngày của hàng triệu người. Khảo sát trực tuyến vào mùa Xuân năm 2025, cho thấy khoảng 1/10 người trưởng thành hiện đang sử dụng AI tạo sinh ít nhất một lần/ngày.

Các tác giả nghiên cứu lưu ý rằng những người dùng hàng ngày có khả năng đạt ngưỡng trầm cảm mức độ vừa cao hơn khoảng 30%. Đây là mức độ mà các bác sĩ thường bắt đầu cân nhắc can thiệp điều trị hoặc chuyển tuyến.

Một số người vốn đã lo âu hoặc trầm cảm có thể tìm đến AI vì thấy công cụ này hữu ích, trong khi những người bình thường đang sử dụng nhiều lại cảm thấy tâm trạng xấu đi.

“Nghiên cứu chỉ cho thấy mối liên quan giữa AI với chứng trầm cảm chứ không thể xác định được yếu tố nào xuất hiện trước”, Bác sĩ John Torous, Giám đốc bộ phận Tâm thần học Kỹ thuật số tại Khoa Tâm thần, Trung tâm Y khoa Beth Israel Deaconess, người không tham gia vào nghiên cứu, chia sẻ với The Epoch Times.

“Bạn có thể đưa ra những lập luận thuyết phục theo cả hai hướng”.

Các tác giả của nghiên cứu nhấn mạnh rằng AI đang lan rộng nhanh chóng và được sử dụng trên quy mô lớn. Vì vậy, điều quan trọng là cần hiểu rõ nguyên nhân đằng sau mối quan hệ này.

Đặc biệt khi các công cụ AI ngày càng đảm nhiệm những vai trò vốn do con người thực hiện như đưa ra lời khuyên, suy nghĩ giải quyết vấn đề và hỗ trợ cảm xúc, thì chúng ta ngày càng khó có thể bỏ qua những tác động của nó đối với sức khỏe tâm thần.

Vì sao việc dùng AI cá nhân lại ảnh hưởng tiêu cực hơn

Khi các nhà nghiên cứu tách biệt việc dùng AI cho công việc hoặc học tập khỏi việc dùng cá nhân, chẳng hạn như để tìm lời khuyên hoặc hỗ trợ về cảm xúc, bức tranh trở nên rõ ràng hơn. Trong số những người báo cáo sử dụng AI hàng ngày, có:

• 87% sử dụng vì lý do cá nhân như tìm lời khuyên, cân nhắc quyết định hoặc xử lý cảm xúc
• 48% sử dụng cho công việc
• 11% cho học tập

Việc sử dụng AI cho mục đích cá nhân có liên quan tới điểm trầm cảm cao hơn. Ngược lại, việc sử dụng AI phục vụ công việc hoặc học tập không cho thấy mối liên quan này.

Sự khác biệt này có thể gợi ý manh mối về yếu tố thúc đẩy mối quan hệ giữa AI và sức khỏe tâm thần. Việc sử dụng AI cho công việc thường có cấu trúc và giới hạn về thời gian. Trong khi đó, việc sử dụng cá nhân thường không có giới hạn thời gian mà trước đây vốn chủ yếu diễn ra với bạn bè, gia đình hoặc nhà trị liệu.

Bác sĩ Torous bình luận: “Nhiều người tìm đến AI để được hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi những người sử dụng nhiều có thể báo cáo nhiều triệu chứng hơn. Đó cũng có thể là lý do họ tìm đến AI ngay từ đầu”.

Theo tác giả, mặc dù khác biệt về sức khỏe tâm thần ở từng cá nhân là nhỏ, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc chúng là không đáng kể.

“Nếu mối quan hệ này thực sự tồn tại, nó có thể dẫn đến những hệ quả đáng chú ý. Vì nó cho thấy có một tác động tiềm ẩn gây hại cho sức khỏe tâm thần, đồng thời giúp giới lâm sàng xác định những biểu hiện cần được theo dõi”, ông Druckman, Giáo sư Khoa học Chính trị tại Đại học Rochester, nhận định.

Những khuynh hướng [dùng AI] tương tự, dù mức độ yếu hơn, cũng xuất hiện các triệu chứng lo âu và tình trạng dễ cáu gắt.

Người dùng ở tuổi trung niên cho thấy mối quan hệ rõ rệt nhất

Tuy nhiên, nghiên cứu này không thể trả lời một câu hỏi then chốt rằng liệu việc sử dụng AI có góp phần gây trầm cảm hay những người vốn đang gặp khó khăn về sức khỏe tâm thần chỉ đơn giản là có xu hướng tìm đến các công cụ này để được hỗ trợ.

Mặc dù người trẻ thường sử dụng AI thường xuyên hơn, nhưng mối liên quan đến sức khỏe tâm thần lại xuất hiện rõ rệt ở nhóm tuổi từ 25 đến 64, nhất là ở những người đang trải qua giai đoạn trung niên từ 45 đến 64 tuổi – giai đoạn đời thường đi kèm áp lực công việc, trách nhiệm chăm sóc gia đình và thời gian hạn chế cho các mối quan hệ xã hội.

Những người sử dụng AI hàng ngày thường là nam giới, có thu nhập cao, có trình độ đại học hoặc sau đại học và cư trú tại các khu vực đô thị.

Khi những công cụ trò chuyện và đồng hành dựa trên AI bắt đầu thay thế các cuộc đối thoại với bạn bè, người thân hoặc đồng nghiệp, nó có thể âm thầm thay đổi cách con người đối phó với căng thẳng. Tương tác giữa con người với nhau mang lại những sắc thái cảm xúc mà AI không thể hoàn toàn tái tạo.

Các chatbot AI được thiết kế để giữ người dùng tương tác liên tục bằng cách phản hồi nhanh, thích nghi theo sở thích và tạo cảm giác cuộc trò chuyện trở nên cá nhân hơn. Điều này có thể mang lại cảm giác an ủi trong khoảnh khắc, nhưng sẽ tạo ra ảo giác về sự gần gũi mà thực tế không tồn tại, khiến một số người cảm thấy thất vọng hơn trong đời sống thực hoặc trở nên phụ thuộc về mặt cảm xúc theo thời gian.

Trong một số trường hợp cá biệt, chatbot còn làm trầm trọng thêm ảo tưởng và thậm chí thúc đẩy các hành vi tự sát ở người dùng.

Ý nghĩa của nghiên cứu đối với người dùng AI

Do khảo sát chỉ ghi nhận dữ liệu tại một thời điểm duy nhất, nên nghiên cứu không thể xác lập mối quan hệ nhân quả. Các chỉ số đều dựa trên tự báo cáo, không có phỏng vấn lâm sàng hay thông tin chi tiết về tiền sử sức khỏe tâm thần hoặc các áp lực cuộc sống khác, vốn có thể đồng thời lý giải cả việc sử dụng AI lẫn tình trạng trầm cảm.

Một số bằng chứng cho thấy công cụ AI có thể hữu ích nếu được sử dụng đúng cách.

“Chúng tôi nhận thấy có mối liên hệ giữa mức độ nỗ lực và cảm nhận về ý nghĩa,” ông Inzlicht cho biết. Ông chỉ ra rằng những người dùng AI để viết bài luận thường cảm thấy công việc này ít ý nghĩa hơn so với những người tự thực hiện. Tuy vậy, ông cũng nhấn mạnh không phải mọi khó khăn đều có giá trị, chẳng hạn như các nhiệm vụ hành chính mang tính thủ tục. Dù vậy, phát hiện này cho thấy việc sử dụng AI để giải quyết những thách thức cá nhân có thể đi kèm với các hệ quả về mặt cảm xúc.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy những người tương tác với chatbot được huấn luyện riêng để giải quyết các triệu chứng tâm thần đã giảm trầm cảm và lo âu, do đó bản chất và bối cảnh sử dụng là những yếu tố quan trọng cần xem xét, theo các tác giả nghiên cứu.

Bác sĩ Torous nói: “Chúng ta biết rằng AI có thể hữu ích cho một số người và thực sự gây hại với người khác. Đó là lý do vì sao tôi lo ngại khi gắn nhãn AI là hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu”.

Cách mỗi người tương tác với AI cũng rất quan trọng bởi AI khó lường trước. Ngay cả cùng một người, cùng một thời điểm, cũng có thể nhận được những phản hồi rất khác nhau tùy thuộc vào cách họ đặt câu hỏi hoặc yêu cầu. Điều này khiến việc nghiên cứu tác động lâu dài của việc sử dụng AI trở nên khó khăn.

Hiện tại, các chuyên gia khuyến nghị nên sử dụng AI một cách thận trọng. Những người dựa vào AI để được hỗ trợ về mặt cảm xúc có thể nên tham khảo ý kiến bạn bè tin cậy hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt nếu họ nhận thấy tâm trạng buồn bã kéo dài, lo âu hoặc dễ cáu gắt.

Bài học rút ra là cách chúng ta dùng AI và trạng thái bản thân khi dùng công cụ này có thể quan trọng hơn những gì chúng ta từng nghĩ.