Khoa bảng làng Lạc Tràng

Xưa kia làng Lạc Tràng nổi tiếng khắp trấn Sơn Nam về khoa bảng, mỗi một nhà khoa bảng nơi đây đều để lại một câu chuyện, một tấm gương cho các thế hệ sau này.

Làng Lạc Tràng trước đây thuộc huyện Kim Bảng, Hà Nam, nay thuộc xã Lam Hạ, huyện Duy Tiên. Làng có 5 người đỗ đại khoa, còn đỗ trung khoa thì có rất nhiều người.

Người đỗ khoa bảng đầu tiên của làng là Hoàng Thuấn Đỗ. Ông đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1453 thời vua Lê Nhân Tông, làm quan đến chức Tham chính.

Người đỗ thứ hai là Phạm Viết Tuấn sinh năm 1631, đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1670 thời vua Lê Huyền Tông, làm quan đến chức Giám sát Ngự sử. Ông làm quan có nhiều lời nói thẳng nên bị gièm pha mất chức, nhưng sau đó lại được phục chức trở lại.

Người đỗ thứ ba là Bạch Đông Ôn sinh năm 1811, đỗ Hoàng giáp khoa thi năm 1835 thời vua Minh Mạng. Ông sống điềm đạm và có tiếng là liêm khiết.

Đến thời vua Thiệu Trị trị vì, Bạch Đông Ôn giữ chức ngự sử. Ông khuyên Vua nên rút khỏi trấn Tây Thành để binh sĩ được nghỉ ngơi, và tránh tiêu hao quốc khố, được vua nghe theo.

Ông rất giản dị, khi được cử thanh tra các nơi ông xử lý rất công bằng, người có công thì thưởng, có tội thì trị mà không bao giờ nhận tiền của ai.

Mỗi khi có đoàn sứ bộ sang nhà Thanh, Triều đình thường hay gửi gắm mua hàng hóa xa xỉ, các quan lợi dụng để gửi mua hàng về buôn bán. Ông đề nghị Vua chỉ nên gửi mua hàng thiết thực, còn hàng xa xỉ không nên mua để tiết kiệm quốc khố. Việc này khiến vua Thiệu Trị phật ý không nghe, các quan chức ngoại giao cũng ghét ông.

Năm 1847, Bạch Đông Ôn đang làm Lang trung bộ Lễ thì bị ốm, xin được nghỉ về quê chữa bệnh. Vua Thiệu Trị cho rằng ông kiếm cớ để thoái thác việc Triều đình, bèn giáng chức và cho ông nghỉ việc khi mới 36 tuổi. Bạch Đông Ôn đến phố Hàng Đào (Hà Nội) dạy học, lúc rảnh rỗi thì ngâm thơ.

Sau này khi quân Pháp tiến chiếm miền bắc, ông cùng một số sĩ phu bắc hà mưu tính khởi nghĩa nhưng việc bị lộ. Ông bị bắt rồi sau đó thì được thả ra. Bạch Đông Ôn mất năm 1881, Vua Tự Đức không quên ông, viếng với 4 chữ “Thanh bạch vi thủ” (Thanh bạch làm đầu) và truy tặng sắc “Diên thọ quận công”.

Con trai trưởng của ông là Bạch Đôn mở trường dạy học ở phố Hàng Đào, sau đó thì tham gia phong trào “Đông Kinh nghĩa thục”.

Người đỗ thứ tư của làng là Vũ Duyên, sinh năm 1830, đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1852 khi còn rất trẻ.

Vũ Duyên thi đỗ làm quan, nhưng trong Triều có nhiều kẻ ghen ghét ông, tâu lên vua Tự Đức rằng bài Văn sách của ông phạm thượng. Vua cho đọc lại bài Văn sách của ông, người đọc cố ý đọc lệch, khiến Vua cho rằng phạm thượng, lột hết mũ áo, giáng làm sĩ nhân.

Bị mất danh hiệu khoa bảng, đến năm 1862, ông đổi tên thành Vũ Văn Diên để đi thi và đỗ cử nhân, được cử làm Huấn đạo ở huyện Trực Ninh (Nam Định), rồi được cử làm Tri huyện.

Ông không dám đến Hà Nội vì sợ lộ danh phận, dù thế ông làm quan rất yêu thương dân chúng. Ông làm quan huyện này 3 năm thì 2 năm liền có thiên tai bão lũ, ông bỏ tiền của mình ra vận động cùng dân chúng cứu tế.

Khi quân Pháp tiến đánh Bắc hà, Triều đình nhà Nguyễn không muốn đánh mà nhân nhượng ký Hòa ước. Vũ Duyên chán nản, nhân có người nhà mất ông liền xin từ quan về hẳn nhà dạy học và nghiên cứu thuốc chữa bệnh. Học trò của ông sau này nhiều người làm quan ở các nơi, từ Huấn đạo, Tri huyện, Án sát, cho đến Ngự sử.

Người đỗ thứ năm là Vũ Duy Tân sinh năm 1840, vừa là học trò vừa là cháu gọi Vũ Duyên bằng chú. Khoa thi năm 1867, ông đỗ cử nhân, năm sau thì đỗ Phó bảng. Đến năm 29 tuổi, ông được làm Ngự sử, đây là chức quan chuyên can gián Vua.

Ông làm quan rất cương trực. Một lần ông dâng sớ cán gián vua Tự Đức không nên vì quá chăm sóc mẹ mà quên cả việc nước cấp bách, Vua giận quá phê luôn vào tờ sớ là “Tiến sĩ bất đệ”, ý mỉa mai làm tiến sĩ mà chẳng được trò trống gì. Vũ Duy Tân xem xong thì cũng dâng sớ xin nghỉ.

Ông có nhiều tác phẩm, trong đó có 2 bài thơ được ghi chép trong “Thiên gia thi tuyển”, sau lại đăng trong “Thi tuyển danh sĩ Hà Nam” (1999) là tập sách chọn lọc các bài văn thơ chữ Hán của 42 tác giả là các danh sĩ người Hà Nam.

Trần Hưng tổng hợp

Xem thêm:

• Bản tấu khuyên vua Tự Đức rời hậu cung lo việc nước
• Chuyện thái hậu Từ Dụ khuyên vua Tự Đức trọng dụng Phạm Phú Thứ

Mời xem video: