Ngôi nhà của mẹ con Lý Nhị thuở nhỏ. (Ảnh: Klaus314, Wikipedia, Public Domain)
Lý Nhị (Yi I), thường được biết đến với hiệu Lật Cốc (Yulgok), là một trong những nhà Nho có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử Triều Tiên thời Joseon. Ông 9 lần dự thi và đều đỗ đầu, vì thế ông còn được gọi là “Cửu độ Trạng nguyên công”.
Lý Nhị sinh năm 1536 tại quê ngoại Ô Trúc Hiên (Ojukheon), thuộc Gangneung, trong một gia đình danh giá. Mẹ ông là Thân Sư Nhâm Đường (Shin Saimdang), một nữ nghệ sĩ, nhà thơ và nhà giáo dục nổi tiếng của Triều Tiên. Bà được hậu thế biết đến bởi tài năng hội họa, thư pháp, thi ca và khả năng giáo dục con tuyệt vời.
Ảnh hưởng của Sư Nhâm Đường đối với Lý Nhị rất sâu sắc. Ngay từ nhỏ ông đã được tiếp xúc với kinh điển, văn chương và một môi trường gia đình coi trọng việc học cũng như tu dưỡng đạo đức.
Năm 1541, khi Lý Nhị khoảng 6 tuổi, Thân Sư Nhâm Đường rời Gangneung để lên Seoul, trực tiếp quán xuyến gia đình bên chồng. Lý Nhị cũng theo mẹ lên kinh thành.
Tài văn chương của Lý Nhị bộc lộ từ rất sớm. Tương truyền khi mới 8 tuổi, ông đã có thể làm thơ. Ông lấy hiệu là Lật Cốc, nghĩa là “thung lũng hạt dẻ”, cái tên này gắn liền với vùng quê bên nội nơi ông lớn lên.
Năm 1551, khi Lý Nhị 16 tuổi, mẹ ông là Thân Sư Nhâm Đường qua đời. Sự ra đi của người mẹ có ảnh hưởng rất lớn đối với ông. Lý Nhị ở bên mộ mẹ để chịu tang trong 3 năm.
Sau khi mãn tang, khoảng năm 1554, ông đi vào núi Kim Cương (Geumgangsan), một trung tâm lớn của Phật giáo trên bán đảo Triều Tiên. Tại đây ông dành thời gian nghiên cứu kinh điển Phật giáo và suy nghĩ về vấn đề sinh tử cũng như con đường tu dưỡng.
Đến năm 1555, khi khoảng 20 tuổi, Lý Nhị rời núi Kim Cương và quay trở lại với Nho học. Từ đó ông chuyên tâm vào kinh điển Nho gia, đặc biệt là hệ thống tư tưởng Tống Nho của Chu Hy.
Chính trải nghiệm này khiến con đường học thuật của Lý Nhị có phần khác với nhiều Nho sĩ cùng thời. Ông từng tiếp xúc khá sâu với Phật học trước khi xác lập con đường tư tưởng của mình trong Nho học.
Xem thêm: Thân Sư Nhâm Đường: Người phụ nữ được chọn in trên tờ tiền mệnh giá cao nhất Hàn Quốc
Khoa cử của Triều Tiên khác với Việt Nam, có Tiểu khoa và Văn khoa. Tiểu khoa gồm hai loại chính là Sinh viên thí, thiên về kinh điển, và Tiến sĩ thí, thiên về văn chương. Văn khoa là kỳ thi quan trọng để tuyển chọn quan lại, gồm nhiều vòng như sơ thí, phúc thí và điện thí. Ngoài các kỳ thi định kỳ, triều đình cũng tổ chức các kỳ thi đặc biệt gọi là “biệt thí”.
Năm 1548, khi mới 13 tuổi, Lý Nhị tham dự kỳ Tiến sĩ sơ thí và thi đỗ. Thành tích này cho thấy tài năng khoa cử đặc biệt của ông ngay từ khi còn rất trẻ.
Năm 1558, trong một kỳ Biệt thí Văn khoa sơ thí, Lý Nhị đỗ đầu. Bài thi “Thiên Đạo sách” của ông trở nên rất nổi tiếng, thể hiện học vấn sâu rộng và tài văn chương xuất sắc.
Trong con đường khoa cử, Lý Nhị có tổng cộng 9 lần đứng đầu các vòng thi khác nhau. Vì vậy hậu thế gọi ông là “Cửu độ Trạng nguyên công”.
Danh hiệu này không có nghĩa ông 9 lần đỗ Trạng nguyên trong 9 kỳ Đình thí độc lập như cách hiểu ở Việt Nam, mà là 9 lần giành vị trí đứng đầu trong các vòng khoa cử khác nhau.
Năm 1557, Lý Nhị kết hôn với con gái của Nô Khánh Lân, người đang giữ chức Thành Châu mục sứ.
Năm 1558, trên đường trở về từ vùng Gyeongsang, Lý Nhị ghé qua Đào Sơn thuộc vùng Andong để thăm Lý Hoảng.
Lý Hoảng lúc này đã là một trong những học giả nổi tiếng bậc nhất thời Joseon. Ông từng làm quan nhưng dành phần lớn thời gian về sau để viết sách, nghiên cứu và dạy học.
Lý Nhị khi ấy còn trẻ nhưng đã có nhiều vấn đề về Nho học muốn thỉnh giáo. Hai người cùng trao đổi về học thuật, đạo tu dưỡng và đạo làm người. Lý Hoảng đánh giá cao tài năng và chí hướng của Lý Nhị, còn Lý Nhị luôn dành sự kính trọng đặc biệt đối với bậc tiền bối này.
Sau cuộc gặp, hai người vẫn tiếp tục trao đổi về học thuật qua thư từ.
Qua những cuộc đàm đạo này, Lý Nhị ngày càng xác định rằng việc học không chỉ nhằm văn chương và khoa cử, mà quan trọng hơn là sửa mình, hiểu đạo lý và đem sở học giúp đời.
Xem thêm: Lý Hoảng: Nhà Nho được vinh danh trên tờ tiền của Hàn Quốc
Năm 1561, cha của Lý Nhị qua đời. Ông chịu tang và tạm thời không tham dự khoa cử.
Đến năm 1564, sau khi mãn tang cha, Lý Nhị trở lại khoa cử và tiếp tục đạt thành tích rất cao.
Sau khi đỗ Văn khoa, ông bước vào quan trường, ban đầu giữ chức Hộ tào tá lang, một chức quan tại Bộ Hộ. Sau đó ông dần đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình.
Năm 1567, vua Tuyên Tổ lên ngôi. Lý Nhị nhiều lần dâng sớ đề nghị cải cách, sử dụng người có tài, giảm gánh nặng cho dân và chỉnh đốn triều đình.
Ông từng dâng “Đông Hồ vấn đáp”, “Vạn ngôn phong sự”, “Thánh học tập yếu” cùng nhiều tác phẩm trình bày về trị quốc và tu dưỡng.
Quan trường thời đó cũng có những tranh luận và xung đột phe phái. Lý Nhị nhiều lần xin rời chức, sau đó lại được triều đình triệu dụng.
Đầu thập niên 1580, tình hình biên giới phía bắc Joseon ngày càng bất ổn do các cuộc xung đột với người Nữ Chân, trong khi quân đội và hệ thống phòng thủ bộc lộ nhiều điểm yếu.
Năm 1583, Lý Nhị đang giữ chức Binh tào phán thư, tức người đứng đầu Bộ Binh. Ông dâng lên vua Tuyên Tổ một bản tấu, chỉ rõ đất nước đã hưởng thái bình lâu ngày nên quân đội và lương thực đều thiếu. Một biến động nhỏ ở biên giới đã khiến cả nước lo lắng, nếu một kẻ địch lớn xuất hiện thì tình hình sẽ rất nguy hiểm.
Lý Nhị đề xuất chỉnh đốn quân đội, tuyển dụng nhân tài, củng cố địa phương, chuẩn bị chiến mã và lương thực, đồng thời nhấn mạnh rằng muốn nuôi quân trước hết phải nuôi dân, giảm gánh nặng quân dịch và bảo đảm đời sống dân chúng.
Trong truyền thống sử học về sau, những đề xuất quốc phòng của ông được biết đến rộng rãi với tên gọi “Thập vạn dưỡng binh thuyết”, tức kế sách nuôi dưỡng một lực lượng 10 vạn quân. Mặc dù số lượng quân thực tế của triều đình bấy giờ không phải là 10 vạn.
Điều Lý Nhị đặc biệt lo ngại là Joseon chưa có đủ quân, lương và sự chuẩn bị để đối phó nếu một cuộc chiến lớn bất ngờ xảy ra.
Những đề xuất cải cách của ông gặp nhiều tranh luận trong triều đình. Năm 1583, Lật Cốc nhiều lần xin từ chức trong bối cảnh sự tranh chấp phe phái trong triều đình ngày càng gay gắt.
Năm 1584, Lật Cốc Lý Nhị qua đời tại Seoul, thọ 48 tuổi.
8 năm sau khi Lý Nhị qua đời, năm 1592, quân Nhật dưới quyền Toyotomi Hideyoshi tấn công Triều Tiên.
Quân đội Joseon liên tiếp thất bại trong giai đoạn đầu, vua Tuyên Tổ phải rời kinh đô chạy về phía bắc và cầu viện nhà Minh.
Cuộc chiến cho thấy nhiều vấn đề mà Lý Nhị từng lo lắng trước đó: quân đội thiếu chuẩn bị, hệ thống phòng thủ còn yếu và triều đình gặp nhiều khó khăn khi phải đối diện với một cuộc chiến lớn.
Sau khi Lý Nhị mất, ông được ban thụy hiệu là Văn Thành.
Những tư tưởng và kế sách của ông có ảnh hưởng lớn đến các thế hệ Nho sĩ về sau.
Ông được phối thờ tại Văn Miếu ở Seoul. Cùng với Lý Hoảng, Lật Cốc Lý Nhị trở thành một trong những cây đại thụ của Nho học Triều Tiên.
Ngày nay hình ảnh Lật Cốc Lý Nhị được in trên tờ tiền 5.000 won của Hàn Quốc, còn mẹ ông, Thân Sư Nhâm Đường, được in trên tờ tiền 50.000 won.
Trần Hưng
Xem thêm:
Mời xem video:
Ngày 24/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump và lãnh đạo ĐCSTQ Tập Cận Bình có…
Ngày 24/9, cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc…
Hôm thứ Năm (24/9), do các biện pháp trừng phạt mới của Mỹ, các hãng…
Một dấu hiệu khác là giá robot đang chịu sức ép giảm khi các doanh…
Các nghị sĩ Quốc hội Mỹ, lãnh đạo nhân quyền và đại diện các tổ…
Bữa tiệc lần này chủ yếu sử dụng nguyên liệu Mỹ, đồng thời kết hợp…
