Phát hiện sóng vô tuyến bí ẩn từ sâu trong Ngân Hà, hiện tượng chưa từng thấy

Lý Ngôn
•
Thứ Bảy, 24/10/2026

Các nhà thiên văn học vừa phát hiện một nguồn sóng vô tuyến bí ẩn mang tên VT J1906+0849 nằm sâu trong Ngân Hà, có kiểu hoạt động cực đoan chưa từng thấy trong thiên hà này.

Ảnh minh họa. Hình ảnh hệ sao FS Tau được chụp bởi Kính viễn vọng không gian James Webb của NASA. (Nguồn ảnh: NASA, ESA, CSA, STScI; Xử lý ảnh: Alyssa Pagan (STScI))

Nhóm nghiên cứu của nhà khoa học Jessie Miller tại Viện Công nghệ California (Caltech) công bố kết quả trên tạp chí The Astrophysical Journal trong tháng 10/2026. Nghiên cứu này, cùng các bài tổng hợp trên trang khoa học ScienceAlert và Phys.org, cho thấy thiên thể đã liên tục phát ra sóng vô tuyến mạnh suốt khoảng 20 năm.

Kiểu hoạt động ấy đảo lộn hoàn toàn những gì giới thiên văn từng biết về các nguồn bột phát (thiên thể bất chợt sáng lên rồi mờ đi) trong Ngân Hà.

Hành trình quan sát kéo dài nhiều thập niên

Phần lớn thiên thể mà các nhà thiên văn phát hiện chỉ thay đổi trong thời gian rất ngắn, từ vài phần nghìn giây đến vài tháng. VT J1906+0849 thì khác: thiên thể này hoạt động theo chu kỳ tính bằng thập niên.

Năm 1996, dữ liệu khảo sát NVSS bằng hệ thống kính VLA của Đài Thiên văn Vô tuyến Quốc gia Mỹ (NRAO) cho thấy vị trí này khi đó hoàn toàn trống.

Từ năm 2005 đến 2014, thiên thể bắt đầu xuất hiện và sáng dần, rồi đạt độ sáng cực đại khoảng 200 milijansky (mJy, đơn vị đo cường độ sóng vô tuyến) vào năm 2014.

Năm 2017, qua chương trình khảo sát VLASS cũng dùng hệ thống kính này, các nhà thiên văn chính thức ghi nhận được thiên thể tại một vị trí cách Trái Đất ít nhất 49 nghìn năm ánh sáng, phía ngoài nhánh xoắn ốc Thước Thợ – Thiên Nga (Norma–Cygnus) ở vùng rìa Ngân Hà. Độ sáng đo được lúc đó khoảng 70 mJy.

Trong giai đoạn 2015–2024, tín hiệu có lúc yếu đi, khiến các nhà khoa học tưởng nguồn phát đang dần lắng xuống.

Tuy nhiên, từ cuối năm 2025 đến nay, thiên thể bất ngờ sáng trở lại.

Phổ kỳ lạ và tia X “biến mất bí ẩn”

Nghiên cứu chỉ ra rằng đỉnh phổ vô tuyến của VT J1906+0849 thay đổi hết sức thất thường. Năm 2019, đỉnh phổ nằm ở khoảng 1,9 gigahertz (GHz), năm 2024 giảm còn khoảng 0,8 GHz, rồi năm 2026 lại tăng lên khoảng 2,2 GHz.

Thông thường, nếu sóng vô tuyến đến từ một đám mây vật chất đang giãn nở và phát bức xạ synchrotron (bức xạ do hạt mang điện chuyển động rất nhanh trong từ trường phát ra), đỉnh phổ sẽ chỉ dịch dần về phía tần số thấp khi đám mây loãng ra. Điều mâu thuẫn là qua nhiều năm quan sát, VT J1906+0849 gần như không giãn nở rõ rệt trong không gian.

Khi quan sát bằng kính thiên văn Swift của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA), các nhà thiên văn cũng hoàn toàn không phát hiện được lượng tia X mạnh mà thiên thể này lẽ ra phải phát ra. Danh tính thật của thiên thể vì thế càng thêm khó đoán.

Giả thuyết của giới khoa học: Vi chuẩn tinh trẻ bị gió mạnh che khuất

Từ các phân tích của nhóm nghiên cứu và giới thiên văn, giả thuyết được xem là thuyết phục nhất hiện nay cho rằng đây là một vi chuẩn tinh (microquasar) hoặc một hệ bồi tụ (hệ trong đó một vật thể hút dần vật chất xung quanh về phía mình) tương tự. Ở trung tâm hệ là một vật thể đặc, chẳng hạn lỗ đen hay sao neutron, đang hút vật chất từ ngôi sao đồng hành.

Nhóm nghiên cứu nhận định thiên thể này có thể giống SS 433, một thiên thể kỳ lạ nổi tiếng trong Ngân Hà. Khi vật thể đặc bóc vật chất từ sao đồng hành, một phần vật chất rơi vào trung tâm, phần còn lại bị phóng ngược ra không gian dưới dạng những luồng phụt mạnh và gió đĩa (dòng khí thổi ra từ đĩa vật chất quanh vật thể đặc).

Luồng gió đĩa này đóng vai trò như một tấm chắn dày, che đi tia X sinh ra trong quá trình bồi tụ. Lớp gió này cũng khiến các luồng phụt chứa hạt năng lượng cao tương tác với khí xung quanh, liên tục tạo ra những đợt sóng vô tuyến kỳ lạ chỉ trong một vùng hẹp và ngăn vật chất bị phóng ra giãn nở tự do.

Quan sát hồng ngoại cũng xác nhận quanh thiên thể có dòng khí mạnh thoát ra với tốc độ lên đến 2.000 km/giây.

Trong bài báo, nhóm nghiên cứu kết luận rằng VT J1906+0849 cho thấy các đợt khảo sát vô tuyến diện rộng có tiềm năng rất lớn trong việc phát hiện một nhóm “thiên thể bồi tụ ẩn mình trong Ngân Hà”. Ở các bước sóng khác như tia X, những thiên thể này rất khó nhận ra.

Phát hiện này mở thêm manh mối để giải mã những hiện tượng cực đoan trong vũ trụ. Kết quả cũng gợi ý rằng trong tương lai, nhờ các đợt khảo sát vô tuyến diện rộng, các nhà thiên văn sẽ tìm ra thêm nhiều thiên thể kỳ lạ đang ẩn mình trong những vùng tối của Ngân Hà.