Iran bị nghi dùng vũ khí hóa học, đàn áp tại khu vực người Kurd chấn động quốc tế

Các cuộc biểu tình trên toàn quốc tại Iran đã biến thành một cuộc khủng hoảng nhân đạo gây chấn động quốc tế. Ngày 18/1, một quan chức địa phương Iran lần đầu xác nhận chiến dịch đàn áp đã khiến ít nhất 5.000 người thiệt mạng, trong đó khu vực người Kurd chịu tổn thất nghiêm trọng nhất. Điều khiến cộng đồng quốc tế đặc biệt lo ngại là việc xuất hiện thông tin cho rằng lực lượng an ninh Iran có thể đã sử dụng vũ khí hóa học chết người trong quá trình đàn áp các cuộc biểu tình trên toàn quốc, nghi ngờ dùng các chất hóa học độc hại nhằm vào người biểu tình, khiến một số nạn nhân tử vong sau đó vài ngày.

Truyền thông Anh nghi chính quyền Iran dùng vũ khí hóa học chết người

Các cuộc biểu tình quy mô lớn bùng phát tại Iran từ cuối tháng 12 năm ngoái đã nhanh chóng biến thành cuộc khủng hoảng chính trị đẫm máu nhất trong nhiều năm trở lại đây. Làn sóng biểu tình không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả bùng phát của những bất mãn tích tụ lâu dài về kinh tế, chính trị và xã hội. Suy thoái kinh tế do các lệnh trừng phạt quốc tế, lạm phát cao, thất nghiệp, cùng với sự kiểm soát tôn giáo nghiêm ngặt và không gian tự do chính trị hạn hẹp, đã tạo nền tảng xã hội sâu rộng cho các cuộc biểu tình quy mô lớn này.

Quy mô và mức độ bạo lực của làn sóng biểu tình vượt xa các đợt trước, lan từ thủ đô Tehran ra khắp cả nước, đặc biệt dữ dội tại các khu vực xa xôi nơi tập trung các dân tộc thiểu số. Tính đến ngày 18/1, phong trào kéo dài nhiều tuần này đã biến thành một thảm họa nhân đạo, làm dấy lên quan ngại sâu sắc của cộng đồng quốc tế về tình trạng nhân quyền tại Iran.

Điều gây sốc và lo lắng hơn nữa là ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy lực lượng an ninh Iran có thể đã sử dụng vũ khí hóa học chết người trong quá trình đàn áp. Tính chất nghiêm trọng của cáo buộc này là không cần bàn cãi, bởi theo luật pháp quốc tế, việc sử dụng vũ khí hóa học nhằm vào dân thường cấu thành tội ác chiến tranh nghiêm trọng và tội ác chống lại loài người.

Đài GBNews thuộc BBC trong một chương trình đặc biệt đã đưa tin về vấn đề này. Cựu Thứ trưởng phụ trách đối ngoại và quân sự Anh Bill Rammell, dẫn một báo cáo của nhóm chính sách đối ngoại Công đảng, cho biết bên ngoài tin rằng chính quyền Iran đã sử dụng một loại hóa chất độc hại nào đó nhằm vào người biểu tình. Đặc điểm của chất này là không gây chết người ngay lập tức, mà khiến nạn nhân tử vong sau vài ngày do tổn thương nghiêm trọng trong cơ thể.

Các hình ảnh chưa được kiểm chứng lan truyền trên mạng xã hội cho thấy các thành viên lực lượng an ninh Iran mặc đầy đủ trang bị bảo hộ, đứng trên các phương tiện đặc biệt khi làm nhiệm vụ. Loại trang bị thường dùng để phòng vệ trước mối đe dọa hóa sinh này xuất hiện tại hiện trường đàn áp đã làm dấy lên nghi ngờ mạnh mẽ về việc sử dụng vũ khí hóa học.

Đây không phải là lần đầu tiên xuất hiện cáo buộc sử dụng vũ khí hóa học trong khu vực. Trong các cuộc biểu tình tại Iran năm 2022, từng có hình ảnh ghi lại cảnh “khí xanh không rõ nguồn gốc” tràn ngập đường phố. Ông Rammell so sánh tình hình hiện nay với các tội ác trong lịch sử, đặc biệt nhắc tới vụ Saddam Hussein sử dụng khí độc sát hại 5.000 dân thường người Kurd tại Halabja năm 1988, bày tỏ lo ngại về nguy cơ bi kịch tương tự tái diễn.

Dù các cáo buộc hết sức nghiêm trọng, cần lưu ý rằng đến nay các chính phủ phương Tây hoặc cơ quan tình báo chủ chốt vẫn chưa chính thức xác nhận việc sử dụng vũ khí hóa học. Ông Rammell cũng thừa nhận các báo cáo này “chưa được kiểm chứng nhưng có độ tin cậy”. Tuy nhiên, trong bối cảnh chính quyền Iran kiểm soát thông tin chặt chẽ, việc thu thập bằng chứng xác thực vốn đã là một thách thức lớn.

Tiền lệ lịch sử về việc sử dụng vũ khí hóa học tại Trung Đông càng khiến những cáo buộc hiện nay trở nên đáng lo ngại hơn. Từ cuộc tấn công bằng khí độc của Iraq nhằm vào người Kurd năm 1988 cho đến các cáo buộc sử dụng vũ khí hóa học nhiều lần trong nội chiến Syria, những bài học đau thương này vẫn chưa đủ để ngăn chặn các mối đe dọa tương tự tái diễn.

Ngoài ra, các thông tin tình báo liên quan cho thấy Iran có thể đang mở rộng năng lực vũ khí phi truyền thống. Tháng 8 năm ngoái, lực lượng Yemen đã chặn một lô hàng mà Tehran tìm cách chuyển cho lực lượng Houthi; trong khi đó, các báo cáo của Iran International TV còn ám chỉ rằng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đang nghiên cứu phát triển vũ khí sinh học và hóa học. Ghép các thông tin này lại với nhau cho thấy một bức tranh đầy bất an.

Trước việc chính quyền Iran đàn áp bạo lực trên diện rộng và các cáo buộc sử dụng vũ khí hóa học, cộng đồng quốc tế đang đối mặt với những thách thức phức tạp. Một mặt, cần gây sức ép buộc Iran chấm dứt bạo lực và tôn trọng các quyền cơ bản của người dân; mặt khác, trong bối cảnh thiếu bằng chứng xác thực và sự kiểm soát thông tin nghiêm ngặt của Tehran, cộng đồng quốc tế khó có thể tiến hành các biện pháp can thiệp trực tiếp hiệu quả.

Những diễn biến có thể xảy ra tiếp theo bao gồm: Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc thúc đẩy cơ chế điều tra đặc biệt; áp đặt các biện pháp trừng phạt cá nhân nghiêm khắc hơn đối với Vệ binh Cách mạng và các quan chức cấp cao; các tổ chức nhân quyền quốc tế tiếp tục thu thập bằng chứng và công bố các báo cáo chi tiết; và nếu việc sử dụng vũ khí hóa học được xác nhận, có thể kích hoạt một cơ chế trừng phạt quốc tế riêng biệt nhằm vào vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Tuy nhiên, tác động dài hạn của cuộc khủng hoảng này có thể còn sâu rộng hơn. Việc đàn áp tàn bạo nhằm vào các dân tộc thiểu số như người Kurd có thể làm gia tăng căng thẳng sắc tộc, tạo thêm sự ủng hộ cho các phong trào ly khai. Đồng thời, các biện pháp bạo lực cực đoan của chính quyền, dù có thể duy trì ổn định trong ngắn hạn bằng sự sợ hãi, nhưng cũng sẽ khoét sâu lòng thù hận của người dân, gieo mầm cho những bất ổn lớn hơn trong tương lai.

Số người chết: Khoảng cách lớn giữa thống kê chính thức và độc lập

Các số liệu về thương vong trong chiến dịch đàn áp này có sự chênh lệch rất lớn giữa các nguồn, phản ánh mức độ nghiêm trọng của sự kiện cũng như tình trạng thiếu minh bạch thông tin:

Dữ liệu chính thức: Ngày 18/1, một quan chức địa phương Iran giấu tên xác nhận với Reuters rằng chính quyền đã ghi nhận ít nhất 5.000 người thiệt mạng trong làn sóng biểu tình, trong đó có khoảng 500 nhân viên an ninh. Đây là lần đầu tiên phía Iran thừa nhận con số tử vong cao như vậy, cho thấy mức độ mất kiểm soát của tình hình. Quan chức này nói rằng “con số cuối cùng dự kiến sẽ không tăng nhiều”, nhằm phát tín hiệu rằng tình hình đã được kiểm soát.

Thống kê của các tổ chức nhân quyền: Bản tin của Tổ chức Nhân quyền Iran (HRANA), có trụ sở tại Mỹ, đưa ra con số chi tiết hơn, xác nhận 3.308 người chết, trong đó 2.885 là người biểu tình. Quan trọng hơn, HRANA cho biết còn 4.382 trường hợp đang được xác minh, đồng nghĩa số người thiệt mạng cuối cùng có thể tăng mạnh. Tổ chức này cũng ghi nhận hơn 24.000 người đã bị bắt giữ, cho thấy quy mô lớn của các chiến dịch truy quét.

Nguồn tin truyền thông và nội bộ: Theo CBS News dẫn các nguồn tin trong Iran, tình hình có thể nghiêm trọng hơn nhiều, với ước tính số người chết lên tới 12.000, thậm chí trong kịch bản bi quan nhất có thể đạt 20.000 người.

Khoảng cách rất lớn giữa các con số này phản ánh mức độ khó khăn cực độ trong việc tiếp cận thông tin chính xác trong bối cảnh phong tỏa truyền thông nghiêm ngặt và xung đột hỗn loạn. Tuy nhiên, dù dựa trên bộ số liệu nào, đây cũng là một trong những cuộc đàn áp chính trị nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại của Iran, có quy mô tương đương các thảm họa nhân quyền lớn khác tại Trung Đông.

Khu vực người Kurd: Tâm chấn đẫm máu của xung đột

Trong làn sóng biểu tình trên toàn quốc, khu vực người Kurd ở tây bắc Iran đã trở thành nơi xung đột khốc liệt nhất và chịu thương vong nặng nề nhất. Nhiều nguồn tin đều xác nhận khu vực này đã trải qua các chiến dịch đàn áp tàn bạo nhất.

Các quan chức địa phương Iran đặc biệt chỉ ra rằng nhiều cuộc đụng độ dữ dội nhất và tỷ lệ tử vong cao nhất tập trung tại khu vực người Kurd. Tổ chức nhân quyền người Kurd Iran Hengaw, có trụ sở tại Na Uy, cũng xác nhận rằng kể từ khi biểu tình bùng phát, khu vực người Kurd đã phải gánh chịu mức độ bạo lực không tương xứng.

Việc khu vực người Kurd trở thành trọng điểm đàn áp có nguồn gốc lịch sử và chính trị sâu xa. Nơi đây từ lâu tồn tại các phong trào ly khai người Kurd, luôn tìm kiếm quyền tự trị lớn hơn, thậm chí độc lập. Chính quyền Iran truyền thống áp dụng chính sách cứng rắn đối với khu vực này, coi mọi hình thức phản kháng là mối đe dọa đối với toàn vẹn lãnh thổ quốc gia. Trong bối cảnh đó, các cuộc biểu tình địa phương dễ bị quy kết là “nổi loạn ly khai”, tạo cớ cho việc sử dụng vũ lực sát thương cao hơn.

Bạo lực không cân xứng nhằm vào các dân tộc thiểu số này không chỉ gây tổn thất nhân mạng to lớn, mà còn có nguy cơ khoét sâu mâu thuẫn sắc tộc, gieo thêm hạt giống thù hận cho các xung đột trong tương lai.

Tường thuật chính thức: Luận điệu “âm mưu bên ngoài” quen thuộc

Trước bất ổn trong nước và làn sóng chỉ trích quốc tế, chính quyền Iran áp dụng chiến lược quen thuộc: đổ lỗi cho các thế lực nước ngoài thù địch can thiệp và âm mưu phá hoại. Đây là mô-típ điển hình trong cách Tehran xử lý khủng hoảng nội bộ, nhằm bôi nhọ các yêu sách chính đáng của người dân thành hành động phá hoại do nước ngoài giật dây.

Các quan chức địa phương được phỏng vấn cáo buộc “khủng bố và các phần tử vũ trang” đã sát hại “những người Iran vô tội”, đồng thời đích danh chỉ trích Israel và các tổ chức vũ trang ở nước ngoài, cho rằng chính các thế lực này đã hậu thuẫn và vũ trang cho một bộ phận người tham gia biểu tình. Những cáo buộc này diễn ra trong bối cảnh quan hệ thù địch Iran – Israel leo thang hơn nữa sau khi Israel tiến hành các cuộc tấn công quân sự nhằm vào Iran hồi tháng 6-2025.

Các sự kiện đàn áp tại Iran đầu năm 2026 không chỉ là một thảm họa nhân đạo nghiêm trọng, mà còn là phép thử khắc nghiệt đối với các chuẩn mực và quy định pháp lý quốc tế về nhân quyền. Hàng nghìn người thiệt mạng, hàng chục ngàn người bị bắt giữ, cùng các cáo buộc sử dụng vũ khí hóa học, đều đòi hỏi cộng đồng quốc tế phải dành mức độ quan tâm cao nhất và có những hành động tương xứng.

Xem thêm

Tổng thống Trump kêu gọi thay đổi chế độ tại Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã lên tiếng kêu gọi thay đổi chế độ tại Iran.