Matas: Vụ trục xuất cựu lính ĐCSTQ từng đánh Việt Nam là phép thử cho hệ thống Canada

Lương Diệu
•
Thứ Bảy, 24/10/2026

Luật sư nhân quyền David Matas cho rằng vụ trục xuất ông Nguyên Vinh Tường, lãnh đạo cộng đồng người Hoa tại Canada và từng bị thương trong xung đột Việt-Trung, không phải vụ việc riêng lẻ mà là phép thử cho hệ thống pháp luật nước này.

Luật sư nhân quyền David Matas trong một cuộc họp báo tại Washington năm 2024. (Ảnh: Madalina Vasiliu, The Epoch Times)

Ông Nguyên Vinh Tường (Rong Xiang Yuan) đang đối mặt với thủ tục trục xuất khỏi Canada. Trả lời phỏng vấn Epoch Times, ông Matas nhận định các quy định pháp luật liên quan của Canada cũng đang bị đem ra thử thách qua vụ này.

Ông Matas là luật sư nổi tiếng của Canada trong lĩnh vực nhân quyền, nhập cư và tị nạn. Ông từng đại diện cho các tổ chức Do Thái tại Canada tham gia công việc của Ủy ban Deschênes, cơ quan điều tra tội phạm chiến tranh Đức Quốc xã trên lãnh thổ Canada.

Năm 2008, ông được trao Huân chương Canada nhờ những đóng góp xuất sắc cho các lĩnh vực này.

Cả hệ thống truy trách nhiệm đang bị thử thách

Vụ ông Nguyên thu hút sự chú ý không chỉ vì ông là một lãnh đạo cộng đồng người Hoa. Vụ việc còn chạm tới tính trung thực trong thủ tục nhập cư Canada và việc truy trách nhiệm đối với tội ác chiến tranh, tội ác phản nhân loại.

Hồ sơ vụ việc gồm nhiều vấn đề đan xen: cáo buộc phạm tội ác phản nhân loại, cáo buộc khai man trong đơn xin nhập cư, ảnh hưởng của nước ngoài và đàn áp xuyên quốc gia.

Cơ quan Dịch vụ Biên giới Canada (CBSA) cáo buộc ông Nguyên đã phạm tội ác phản nhân loại khi phục vụ trong quân đội của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) vào thập niên 1980, và đã khai không đúng về quá trình quân ngũ khi xin thường trú, theo các bản tin. Thông qua luật sư, ông Nguyên đã bác bỏ các cáo buộc này. Đến nay, các cáo buộc của CBSA vẫn chờ cơ quan tư pháp kết luận.

Theo ông Matas, trong vụ này “không chỉ đương sự bị thử thách mà cả hệ thống cũng vậy”.

Luật sư này giải thích, vụ việc có ý nghĩa quan trọng với hệ thống thực thi luật nhập cư và nhân quyền của Canada trước hết vì đã được công khai rộng rãi.

“Vì vụ này đang được chú ý rất nhiều, cả hệ thống sẽ phải chịu sự soi xét của công chúng. Một số người sẽ đánh giá toàn bộ hệ thống dựa trên cách hệ thống xử lý chính vụ việc này”, ông nói.

Ông dẫn quan điểm của nhà luật học thế kỷ 18 Jeremy Bentham: “Xét xử công khai khiến ‘chính người xét xử cũng bị xét xử’”. Ông Matas nhấn mạnh, vụ việc củng cố hay làm suy giảm niềm tin của công chúng sẽ tùy vào kết cục cuối cùng.

Khai man và tội ác phản nhân loại

Ông Nguyên đối mặt hai cáo buộc: khai man trong thủ tục nhập cư và phạm tội ác phản nhân loại.

Các bài báo của truyền thông ĐCSTQ và các bài đăng trên mạng xã hội cho thấy ông Nguyên từng phục vụ trong quân đội tại Trung Quốc từ năm 1979 đến năm 1991. Trong thư gửi đài Global News, luật sư của ông cho biết ông từng bị thương trong cuộc xung đột Việt-Trung và sau đó được khen thưởng, nhưng phủ nhận việc tham gia bất kỳ tội ác chiến tranh nào.

Xét về sự phát triển của pháp luật, ông Matas cho rằng cáo buộc thứ hai mới đáng chú ý hơn.

“Trong thực tiễn pháp lý, các vụ khai man phổ biến hơn nhiều so với các vụ tội ác phản nhân loại”, ông nói. “Phần tội ác phản nhân loại nhiều khả năng sẽ là khía cạnh có ý nghĩa pháp lý lớn của vụ này”.

Về ngưỡng chứng cứ, ông đặc biệt lưu ý rằng thủ tục nhập cư khác với tố tụng hình sự. Muốn kết tội hình sự, chứng cứ phải đạt chuẩn “không còn nghi ngờ hợp lý” (beyond a reasonable doubt). Trong khi đó, ở thủ tục nhập cư, để giữ quyết định không cho nhập cảnh, chỉ cần đạt chuẩn “có cơ sở hợp lý để tin” (reasonable grounds to believe).

“Đây là thủ tục dân sự, không phải thủ tục hình sự”, ông giải thích. Điều đó có nghĩa là nhà chức trách không cần có bản án hình sự trước rồi mới được hành động trong hệ thống nhập cư.

Ông Matas cũng nêu rõ, không phải lời khai sai nào cũng đủ làm căn cứ để không cho nhập cảnh.

Theo ông, lời khai sai đó phải liên quan đến một tình tiết quan trọng của vấn đề đang xét, “và đã hoặc có thể dẫn đến sai sót khi thực thi Luật Di trú và Bảo vệ Người tị nạn”.

“Vì vậy, vấn đề không chỉ là đương sự có giấu một phần quá trình quân ngũ hay không”, ông nói thêm. “Nếu quả thật có giấu, [vấn đề là] phần bị giấu có liên quan đến tình tiết quan trọng hay không, và có gây hoặc có thể gây sai lệch cho việc thực thi đạo luật này hay không”.

Ông cũng nhấn mạnh Canada vốn khó lấy được thông tin cần cho việc thẩm tra khi đương sự đến từ những nước có hệ thống quân sự, chính trị thiếu minh bạch. Tuy nhiên, luật nhập cư Canada không có thời hiệu truy cứu.

“Dù thông tin có được vào lúc nào, chỉ cần thông tin xuất hiện, hệ thống sẽ dựa vào đó để hành động”, ông nói.

Canada vẫn còn những thiếu sót rõ rệt trong việc nhận diện những người có thể đã dính líu đến các vụ vi phạm nhân quyền nghiêm trọng ở nước ngoài, ông Matas nhận định. Ông so sánh vấn đề này với kinh nghiệm lâu năm của Canada trong việc xử lý tội phạm chiến tranh Đức Quốc xã.

Về khung pháp lý, ông chỉ ra một lỗ hổng quan trọng trong Luật Di trú và Bảo vệ Người tị nạn hiện hành. Luật này xếp thành viên các tổ chức hoạt động gián điệp, dùng vũ lực lật đổ chính phủ, phá hoại thể chế dân chủ hay khủng bố vào diện “không được nhập cảnh”. Thế nhưng, đạo luật không áp dụng cách xử lý tương tự với thành viên các tổ chức mà “có cơ sở hợp lý để tin là từng phạm tội ác chiến tranh hay tội ác phản nhân loại”.

Ông Matas đề xuất Canada ký Hiến chương London và coi việc “gia nhập tổ chức có mục đích chính là phạm tội ác chiến tranh hay tội ác phản nhân loại” là hành vi phạm tội.

Hiến chương London, tức Hiến chương Tòa án Quân sự Quốc tế Nuremberg, trao cho tòa án này quyền xác định một số tổ chức là “tổ chức tội phạm”. Một người không tự động trở thành tội phạm chiến tranh chỉ vì là thành viên của tổ chức đó. Những người liên quan vẫn phải ra tòa ở các phiên xét xử sau đó vì tư cách thành viên hay các hành vi khác của mình.

Nhà hoạch định chính sách cần theo sát vụ ông Nguyên từ đầu đến cuối

Nói về ý nghĩa của việc Canada theo đuổi vụ này đối với cộng đồng quốc tế, ông Matas nhận định riêng một vụ việc chưa đủ để gửi đi một thông điệp rõ ràng.

“Muốn gửi đi một thông điệp rõ ràng thì cần nhiều hơn một vụ việc. Ngay cả với một vụ việc, cũng không thể chỉ dừng ở việc khởi động thủ tục”, ông nói. “Thông điệp mà vụ này gửi đi rốt cuộc sẽ tùy thuộc vào kết quả cuối cùng, chứ không chỉ ở chỗ vụ việc đã bắt đầu”.

Ông khuyên theo dõi trọn vẹn quá trình: “Nếu muốn rút ra bài học từ vụ này, các nhà hoạch định chính sách phải theo sát diễn biến từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc”.

Vụ ông Nguyên cũng khiến dư luận bàn lại các vấn đề như ảnh hưởng của thế lực nước ngoài, tiền quyên góp chính trị và việc thẩm tra lý lịch các lãnh đạo cộng đồng.

Ông Matas cho rằng xã hội Canada vẫn chưa nhận thức đủ về đàn áp xuyên quốc gia. Theo luật nhập cư Canada hiện nay, việc tham gia đàn áp xuyên quốc gia chưa phải là căn cứ để không cho nhập cảnh, nhưng “theo tôi, nó nên được đưa vào”.

Về câu hỏi cơ chế đăng ký ảnh hưởng nước ngoài mới có ngăn được sự can thiệp của thế lực nước ngoài hay không, ông Matas cho biết chưa nên nhận định về bản thân vụ ông Nguyên khi vụ này chưa có phán quyết. Dù vậy, ông khẳng định Canada thật sự cần những cơ chế minh bạch mạnh hơn.