Blog: Kinh tế Trung Quốc khốn đốn trong ngoài, xuất khẩu khó bù nhu cầu nội địa yếu

Lý Đình Thiên
•
Thứ Tư, 14/10/2026

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hôm thứ Ba (13/10) hạ dự báo tăng trưởng kinh tế Trung Quốc năm 2026 từ 4,6% xuống 4,5%, năm 2027 từ 4,1% xuống 4,0%. Mức điều chỉnh tuy không lớn nhưng cho thấy kinh tế Trung Quốc vẫn vướng nhu cầu nội địa yếu, bất động sản trì trệ và môi trường thương mại bên ngoài khó lường.

Mâu thuẫn cốt lõi của kinh tế Trung Quốc là sự mất cân đối giữa năng lực sản xuất và nhu cầu nội địa. Khi tiêu dùng của người dân, đầu tư tư nhân và thị trường bất động sản phục hồi yếu ớt, doanh nghiệp càng phải dựa vào xuất khẩu để giải tỏa năng lực sản xuất.

Thế nhưng xuất khẩu lại chịu tác động của nhu cầu toàn cầu, rào cản thương mại và địa chính trị, nên lấy xuất khẩu làm trụ đỡ lâu dài ngày càng rủi ro.

Nhu cầu nội địa yếu, bất động sản vẫn là gánh nặng chính

Áp lực bên trong của kinh tế Trung Quốc tập trung ở ba mảng: bất động sản, tiêu dùng và đầu tư tư nhân.

Số liệu 8 tháng đầu năm 2026 do Cục Thống kê Quốc gia của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) công bố cho thấy đầu tư phát triển bất động sản giảm 19,9% so với cùng kỳ. Diện tích nhà ở thương mại mới bán ra giảm 12,1%, doanh số bán giảm 13,0%. Diện tích khởi công mới cũng thu hẹp rõ rệt. Dù ĐCSTQ liên tiếp tung ra các chính sách giải cứu thị trường, hiệu quả vẫn rất ít ỏi.

Thị trường nhà đất gắn liền với tài sản của người dân, nguồn thu của chính quyền địa phương, tài sản ngân hàng và sự sống còn của hàng trăm ngành nghề ở thượng nguồn, hạ nguồn. Khi thị trường này điều chỉnh kéo dài, người dân buộc phải cắt giảm các khoản chi tiêu lớn, doanh nghiệp giảm đầu tư, còn chính quyền địa phương rơi vào khủng hoảng tài chính.

Về tiêu dùng, tổng mức bán lẻ hàng tiêu dùng cùng kỳ tăng khoảng 1,1%, cho thấy nhu cầu vẫn phục hồi yếu. Tiêu dùng hàng hóa nói chung thiếu động lực tăng trưởng.

Đầu tư tài sản cố định cũng chịu áp lực. Cùng kỳ, đầu tư tài sản cố định trên cả nước giảm 7,2%, riêng khu vực tư nhân giảm 10,1%.

Đầu tư tư nhân yếu là điều đặc biệt cần lưu tâm, bởi dòng vốn này không chỉ phản ánh đánh giá của doanh nghiệp về thị trường tương lai mà còn ảnh hưởng đến khả năng tạo việc làm, đổi mới công nghệ và năng suất dài hạn.

Môi trường kinh doanh ngày càng xấu đi. Giới lãnh đạo cấp cao ĐCSTQ nhiều lần tổ chức hội nghị để lôi kéo các doanh nhân tư nhân, nhưng trên thực tế, chính quyền các nơi vắt óc tìm cách thâu tóm, chiếm đoạt tài sản của doanh nghiệp tư nhân.

Xuất khẩu thành trụ cột cuối cùng, rủi ro ngày càng lớn

Khi nhu cầu nội địa yếu, xuất khẩu trở thành chiếc phao cứu sinh giúp Trung Quốc duy trì tăng trưởng. Trung Quốc có chuỗi công nghiệp tương đối hoàn chỉnh, năng lực sản xuất thuần thục và hệ thống cung ứng khá hiệu quả, đủ sức cạnh tranh trong các lĩnh vực xe điện, máy móc thiết bị, sản phẩm điện tử và năng lượng mới. Dù vậy, phụ thuộc vào xuất khẩu cũng tiềm ẩn rủi ro.

Nếu nhu cầu nội địa tăng chậm, doanh nghiệp có thể càng dựa vào thị trường nước ngoài để giải tỏa năng lực dư thừa, khiến xung đột thương mại diễn ra thường xuyên hơn. Các nước nhập khẩu sẽ nâng thuế quan, điều tra chống trợ cấp, kiểm soát xuất nhập khẩu hoặc áp những biện pháp hạn chế khác liên quan đến an ninh quốc gia. Khi đó, doanh nghiệp Trung Quốc chịu nhiều áp lực cùng lúc: đơn hàng giảm mạnh, lợi nhuận đi xuống và chuỗi công nghiệp dịch chuyển.

Khi tích tụ đến một mức nào đó, rủi ro sẽ tạo ra phản ứng dây chuyền. Đơn hàng xuất khẩu giảm thì lợi nhuận và nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp cũng giảm. Khi việc làm và thu nhập chịu áp lực, tiêu dùng của người dân yếu đi theo. Nhu cầu yếu lại khiến doanh nghiệp ngại đầu tư, cuối cùng làm nền kinh tế tăng trưởng chậm thêm và rơi vào vòng luẩn quẩn.

Lý Cường dự Hội chợ Quảng Châu, đàm phán Trung Quốc-EU phát tín hiệu gì?

Hội chợ Quảng Châu (Canton Fair) lần thứ 140 dự kiến diễn ra từ thứ Năm (15/10) đến ngày 4/11/2026. Thủ tướng Quốc vụ viện ĐCSTQ Lý Cường sẽ dự lễ khai mạc và có bài phát biểu chính, cho thấy giới chức coi trọng ngoại thương, đơn hàng của doanh nghiệp và hợp tác thị trường quốc tế.

Hội chợ Quảng Châu là nơi quan trọng để doanh nghiệp Trung Quốc gặp người mua nước ngoài và giành đơn hàng. Trong bối cảnh nhu cầu nội địa liên tục giảm, giữ ổn định xuất khẩu trở thành việc cấp bách nhất lúc này.

Có điều, hội chợ có mang lại hiệu quả thực tế hay không còn tùy vào ý định mua hàng của khách nước ngoài, quy mô đơn hàng, lợi nhuận của doanh nghiệp và việc giao hàng sau đó. Lãnh đạo cấp cao ra mặt chỉ mang màu sắc chính trị, và càng rầm rộ thì càng phản ánh nỗi lo của chính họ.

Về quan hệ Trung Quốc-EU, gần đây hai bên cũng đàm phán về thương mại và đầu tư, tranh cãi không ngớt quanh các vấn đề như mất cân bằng thương mại, kiểm soát xuất khẩu, tranh chấp xe điện, sở hữu trí tuệ và tiếp cận thị trường.

Với Trung Quốc, EU là thị trường xuất khẩu quan trọng và là đối tác thương mại lớn thứ ba.

EU đánh thuế chống trợ cấp lên xe điện chạy hoàn toàn bằng pin của Trung Quốc, khiến chi phí đưa một số mẫu xe vào châu Âu tăng lên. Nếu các hạn chế tiếp tục mở rộng, các hãng xe có thể đối mặt với doanh số giảm, lợi nhuận thu hẹp và buộc phải điều chỉnh thị trường xuất khẩu.

Trường hợp không thể vào thị trường EU theo các quy định mới về tiếp cận thị trường, doanh nghiệp Trung Quốc chỉ còn cách chuyển hàng sang khu vực khác. Tuy nhiên, các thị trường khác khó có sức tiêu dùng, biên lợi nhuận và quy mô tương đương.

Nếu hai bên áp biện pháp hạn chế lẫn nhau, tranh chấp sẽ lan từ ô tô sang nguyên liệu, sản phẩm công nghiệp và công nghệ, làm tăng sự bất định cho đầu tư của doanh nghiệp và giáng đòn nặng vào hợp tác kinh tế, thương mại giữa hai bên.

“Bẫy thu nhập trung bình” và “bẫy Thucydides” cùng tồn tại

Trong và ngoài nước, ĐCSTQ đang đối mặt với hai cái bẫy.

Thứ nhất là “bẫy thu nhập trung bình”. Đây là tình trạng một nước đạt đến mức thu nhập nhất định nhưng không tiếp tục nâng được năng suất, năng lực công nghệ và thu nhập của người dân, nên rơi vào cảnh tăng trưởng chậm lại. Báo cáo nghiên cứu của IMF cho thấy tốc độ tăng trưởng kinh tế sẽ giảm dần qua từng năm. Mức giảm không lớn nhưng xu hướng là đi xuống, nên khả năng rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” tăng lên.

Thứ hai là “bẫy Thucydides”, chỉ tình trạng cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt giữa một cường quốc đang lên và cường quốc hiện hữu do cán cân quyền lực và lợi ích thay đổi. Điều này không có nghĩa xung đột sẽ nổ ra ngay, nhưng cạnh tranh Mỹ-Trung trong các lĩnh vực công nghệ, thương mại, chuỗi cung ứng và an ninh đang tác động mạnh đến môi trường kinh tế bên ngoài của Trung Quốc.

Hai rủi ro này tác động qua lại. Động lực tăng trưởng bên trong càng yếu thì càng khó chịu nổi các hạn chế từ bên ngoài. Thị trường bên ngoài và hợp tác công nghệ càng bị hạn chế thì chi phí chuyển đổi bên trong càng tăng.

Chính sách “tuần hoàn kép” quốc tế và trong nước của ĐCSTQ đang cùng lúc đối mặt với hai cái bẫy, cả bên trong lẫn bên ngoài.

(Bài viết thể hiện quan điểm riêng của cá nhân tác giả.)