ĐCSTQ siết truy thu bảo hiểm xã hội, nhiều người dân nói không đủ tiền đóng
- Lý Tịnh, Lạc Á
- •
ĐCSTQ siết truy thu bảo hiểm xã hội, dùng dữ liệu để tìm người chưa đóng và từ ngày 1/11 áp dụng mức phạt doanh nghiệp lên tới 3 lần số tiền nợ. Người dân nhiều nơi cho biết không có tiền đóng bảo hiểm.
Thứ trưởng Bộ Nhân lực và An sinh xã hội Lý Trung hôm thứ Bảy (10/10) cho biết bước tiếp theo là “dùng dữ liệu tìm người”, truy ra những ai chưa tham gia bảo hiểm và vận động họ đóng. Ông nói điều này tại cuộc họp báo của Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện ĐCSTQ, khi công bố số người tham gia bảo hiểm hưu trí cơ bản, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tai nạn lao động.
Truy tìm người chưa đóng bảo hiểm, phạt doanh nghiệp tới 3 lần số nợ
ĐCSTQ còn dự định mở rộng thí điểm bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp cho người làm các hình thức việc làm mới, và mở rộng thêm diện bảo hiểm thất nghiệp. Song song đó, mức phạt cũng nặng hơn.
Văn bản “Chuẩn mực áp dụng mức xử phạt hành chính về thuế toàn quốc (bản năm 2026)” do Tổng cục Thuế ĐCSTQ ban hành hôm 28/9 sẽ có hiệu lực từ ngày 1/11. Các vi phạm liên quan đến phí bảo hiểm xã hội từ đây chính thức thuộc phạm vi áp dụng của hệ thống xử phạt hành chính thống nhất của ngành thuế.
Doanh nghiệp và các đơn vị sử dụng lao động khác không đóng bù bảo hiểm xã hội đúng hạn có thể bị phạt theo 3 mức, trong đó mức cao nhất gấp 3 lần số tiền nợ. Nợ càng nhiều, tỷ lệ nợ trên số phải đóng càng cao thì mức phạt càng nặng.
Tin này lập tức gây tranh cãi. Trên mạng, nhiều người chưa tham gia bảo hiểm đăng video lên tiếng: “Cơm còn sắp không có mà ăn, lấy đâu ra tiền đóng bảo hiểm xã hội?” Một người khác nói: “Thay vì giục đóng bảo hiểm, chúng tôi cần một công việc đủ nuôi gia đình hơn!”
Phóng viên Epoch Times đã phỏng vấn nhiều người dân Trung Quốc Đại Lục ở Sơn Đông, Sơn Tây, Quảng Đông, An Huy và Giang Tô. Người thất nghiệp, người kinh doanh cá thể và nhân viên công ty đều bày tỏ ý kiến về chính sách mới.
Người thất nghiệp ở Sơn Đông: Có bị ép cũng không đóng
Từ Minh Đạt, sinh năm 1991, sống tại Lâm Nghi, tỉnh Sơn Đông, đã nhắn tin cho tài khoản của cơ quan nhân lực và an sinh xã hội trên Douyin để bày tỏ sự bất bình với chính sách vận động những người chưa tham gia đóng bảo hiểm.
“Nghe nói các người định huy động mọi thiết bị, mọi mối quan hệ để tìm tôi, bắt tôi đóng bảo hiểm xã hội. Các người nghĩ mình là ai?”
Anh từng làm trong ngành quảng cáo, nhưng hai năm gần đây làm ăn ế ẩm, hiện chưa tìm được việc phù hợp. Anh cho biết mình chưa từng đóng bảo hiểm xã hội, và dù cơ quan chức năng có bắt buộc thì anh cũng không đóng.
“[Chính quyền] lấy tiền bảo hiểm xã hội của dân để trả lương hưu một, hai chục nghìn [nhân dân tệ] mỗi tháng cho các lãnh đạo về hưu,” anh nói. “Còn chúng tôi, sau 60 tuổi sẽ ra sao thì chưa biết.” Với anh, cứ lo trước mắt đã, về già tính sau.
Sơn Tây: Bảo hiểm xã hội của cha mẹ gắn với quyền dự thi của con
Em trai của Trần Vũ Hàng, cư dân Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây, đang học cấp ba ở Hoài Nhân và chuẩn bị thi đại học năm sau. Cha mẹ cậu đóng bảo hiểm xã hội tại Đại Đồng, trong khi cậu đăng ký hồ sơ học sinh ở nơi khác, nên hồ sơ xác nhận tư cách dự thi của cậu gặp trục trặc.
“Hôm kia bố tôi vừa đi lo xong hồ sơ học sinh. Hồi thi vào cấp ba cũng đòi giấy tờ bảo hiểm xã hội, lúc đó hình như đóng ở Sơn Tây là được, năm nay lại đổi, đủ thứ phiền phức,” Trần Vũ Hàng nói.
Theo Trần Vũ Hàng, gia đình đã nộp hồ sơ một lần hồi tháng 6, khi đó chỉ yêu cầu đóng bảo hiểm xã hội trong tỉnh Sơn Tây. Anh kể ngay trước kỳ nghỉ Quốc khánh, yêu cầu này bất ngờ thay đổi, thêm giới hạn địa bàn: phải đóng tại nơi học sinh đăng ký hồ sơ.
Anh nói việc thu bảo hiểm xã hội sau này có thể còn ảnh hưởng nhiều hơn đến các gia đình bình thường. “Khỏi phải nghĩ, sắp tới thế nào cũng có chuyện cha mẹ không đóng bảo hiểm thì con không được đi học, cứ chờ mà xem.”
Với chính sách mới, anh rất bất bình: “Không tính tới chuyện sống còn trước mắt của người trẻ, lại đi lo chuyện dưỡng già hai, ba chục năm sau. Nói trắng ra chẳng phải là vơ vét của dân để nuôi đám công chức về hưu kia sao?”
“Chắc chắn là chính quyền hết tiền rồi. Mấy lão già [nắm quyền] về hưu nhiều quá, mấy năm nay người thất nghiệp lại đông, có mấy ai đóng đâu? Ai có tiền thì tự đóng, không có tiền thì thôi,” anh nói thêm.
Anh không còn tin vào khoản lương hưu sau này: “Tôi hết tin họ rồi. Chính sách một ngày đổi 3 lần, đợi tới lúc tôi hơn 60 tuổi thì nhận được bao nhiêu lương hưu cũng khó nói. Chúng tôi đâu phải đám cán bộ đảng viên sống trong nhung lụa, chưa chắc đã sống qua được 65 tuổi.”
“Sống tốt hiện tại còn hơn mọi thứ. Giờ tôi chỉ lo ăn uống tử tế, nghỉ ngơi đầy đủ, chăm tập thể dục, giữ sức khỏe. Tôi không làm ‘túi máu’ cho mấy lão già đó hút đâu.”
Chủ quán ăn ở Quảng Đông: Đóng bù chênh lệch mà “xót ruột”
Hà Uyển Đình, sinh năm 1995, kinh doanh quán ăn theo hình thức hộ cá thể ở quận Tam Thủy, thành phố Phật Sơn, tỉnh Quảng Đông. Cô đã đóng bảo hiểm xã hội 74 tháng thông qua công ty của người thân. Thu nhập có hạn, nhưng phí bảo hiểm cứ tăng và cô liên tục phải đóng bù phần chênh lệch.
“Tôi đóng bù bảo hiểm mà xót ruột mãi. Bảo hiểm xã hội cứ tăng giá suốt, mỗi năm tăng hai lần,” cô nói. Trước đây cô đóng 1.528 nhân dân tệ mỗi tháng, từ tháng 10 tăng lên 1.707 nhân dân tệ, và địa phương yêu cầu đóng bù phần chênh lệch từ tháng 1 đến tháng 9.
Những năm trước, sau khi mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm được điều chỉnh, người tham gia chỉ cần đóng theo mức mới kể từ thời điểm điều chỉnh. Năm nay, họ phải truy đóng cả phần chênh lệch của những tháng trước, không đóng còn có thể bị tính tiền chậm nộp, cô kể.
“Tôi kiếm được ít lắm, mỗi tháng hơn 4.000 [nhân dân tệ].” Hà Uyển Đình còn lo việc siết thu bảo hiểm làm tăng áp lực cho các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ; may mà quán của cô không thuê nhân viên.
Cô bất bình vì người kinh doanh nhỏ phải gánh chi phí ngày càng tăng mà không có nhiều lựa chọn, trong khi người về hưu thu nhập ổn định, ít nhất tháng nào cũng có lương hưu. “Giờ mấy lão già [giới quyền quý] có lương hưu sướng biết bao, dù nhiều hay ít thì ít ra cũng có tiền.”
Vì áp lực kinh doanh, cô định qua Tết sẽ nghỉ bán.
Trước đây cô sống ở quận Hải Châu, Quảng Châu, sau mới sang Phật Sơn mở quán. Giá nhà giảm cũng khiến cô thua lỗ. “Căn nhà lỗ chết đi được. Mua 12 nghìn [một mét vuông], giờ chắc chỉ bán được 6.000.”
Thâm Quyến, Phật Sơn: Đóng không nổi, sắp ngừng đóng
Lâm Vịnh Tương làm việc ở Thâm Quyến và đã đóng bảo hiểm xã hội 11 năm. Mức đóng tăng khiến cô phân vân có nên tiếp tục hay không.
“Bảo hiểm xã hội ở Thâm Quyến đóng không nổi nữa rồi, năm nào cũng tăng. Áp lực lớn quá, khó xử lắm. Nếu đóng tiếp thì mỗi tháng 1.600 nhân dân tệ, còn phải đóng bù 1.589 nhân dân tệ tiền chênh lệch từ tháng 1 đến tháng 9.”
Theo Lâm Vịnh Tương, phí bảo hiểm xã hội tại địa phương trước đây khoảng 1.389 nhân dân tệ mỗi tháng, sau đó tăng lên hơn 1.500 nhân dân tệ và hiện ở mức 1.600 nhân dân tệ. Với người lao động thu nhập có hạn, phí tăng đồng nghĩa với việc tiền cho sinh hoạt hằng ngày càng ít đi. “Lương một tháng trừ chi tiêu và tiền bảo hiểm xã hội là hết sạch.”
Hà Hạo Hiền, cư dân Phật Sơn, đã đóng bảo hiểm 10 năm. Anh định năm sau chuyển sang làm tự do và sẽ ngừng đóng.
“Tôi đóng 10 năm rồi, năm sau làm tự do là tôi dừng. Tôi sẽ không đóng bù đâu, mặc kệ dữ liệu lớn tìm người đóng bảo hiểm gì đó. Không có tiền thì lấy gì mà đóng, chẳng lẽ họ định trừ thẳng vào thẻ ngân hàng của tôi?”
Anh còn kể về các xưởng nhỏ ở địa phương. Anh ước tính khoảng 80% xưởng trong thị trấn nơi anh sống không đóng bảo hiểm cho công nhân. Một số xưởng chừng 20 người chỉ đóng cho gia đình ông chủ, cùng lắm thêm những người làm công việc nguy hiểm.
Đóng bù từ tháng 1: “Đáng sợ là tăng rồi vẫn phải bù”
Từ Giai Nhuận làm nghề bán thuốc ở Lâm Nghi, Sơn Đông. Cô cho biết mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm ở địa phương năm nào cũng tăng, và người tham gia phải đóng bù phần chênh lệch.
“Chỗ chúng tôi năm nào cũng phải đóng bù, năm ngoái bù một lần. Mức căn cứ năm nào cũng tăng, tăng là phải bù, bù từ tháng 1.”
Cô đã đóng hơn 8 năm. “Năm nay tôi không kiếm được tiền, tự mình không kiếm nổi nữa, nên chồng tôi phải ăn tiêu dè sẻn để đóng cho tôi,” cô nói.
Ở Trì Châu, tỉnh An Huy, Ngô Thúy Hà cũng phải đóng bù chênh lệch từ tháng 1 đến tháng 9 năm nay vì mức đóng tăng. “Tức là [phí bảo hiểm] tăng, tháng này đóng 940 nhân dân tệ. Chúng tôi từ hơn 600 tăng lên hơn 900.”
Thẩm Minh Viễn, nhân viên một công ty ở Tô Châu, tỉnh Giang Tô, gặp cảnh tương tự. “Bảo hiểm tăng giá không đáng sợ, đáng sợ là tăng rồi còn phải bù cho những tháng trước. Tôi làm cho công ty, nếu phải bù thì bù phần cá nhân đóng.”
Nhà kinh tế học Hoàng Đại Vệ (Davy J. Wong), hiện ở Mỹ, ví việc ĐCSTQ yêu cầu đóng bù sau khi điều chỉnh mức căn cứ đóng bảo hiểm giống như tình huống: “Tháng 1 thuê nhà, đến tháng 10 chủ nhà bỗng nói tiền thuê đã tăng và yêu cầu trả bù phần chênh lệch của những tháng trước”. Trong bối cảnh người dân thất nghiệp, bị giảm lương hoặc thu nhập không tăng, việc truy thu phần chênh lệch có thể làm gia tăng áp lực tài chính đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đồng thời tạo thêm gánh nặng cho người lao động, ông nhận định.
Chuyên gia: Bảo hiểm xã hội Trung Quốc vướng 2 vấn đề lớn
Chuyên gia về các vấn đề Trung Quốc Vương Hách cho rằng chính quyền đang mượn dư luận để đẩy mạnh truy thu, và có thể cùng lúc yêu cầu doanh nghiệp đóng bù khoản bảo hiểm xã hội trước đây đóng chưa đủ.
“Như vậy là một áp lực rất lớn cho chính doanh nghiệp, nhất là những doanh nghiệp làm ăn kém hiệu quả. Cuối cùng doanh nghiệp không trụ nổi, phải đóng cửa, công nhân thất nghiệp, bảo hiểm xã hội lại càng không thu được,” ông nói.
Ông chỉ ra hai vấn đề lớn của hệ thống bảo hiểm xã hội Trung Quốc: phân phối quyền lợi bất công và quỹ khó duy trì lâu dài.
“Một trong những vấn đề nổi cộm nhất của bảo hiểm xã hội Trung Quốc là phân phối bất công. Chênh lệch quyền lợi giữa người làm việc trong cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, doanh nghiệp và cư dân thành thị, nông thôn quá lớn, gây phản ứng gay gắt trong xã hội.”
Vấn đề còn lại là tính bền vững. Ông Vương ước tính mỗi năm chính quyền bù cho bảo hiểm xã hội hơn 1 nghìn tỷ nhân dân tệ, năm ngoái có thể lên tới 1,5 nghìn tỷ. Khi áp lực tài chính tăng, chính quyền tìm đủ cách để có thêm nguồn tiền.
Ngày 1/8/2025, Tòa án Nhân dân Tối cao của ĐCSTQ đã ban hành giải thích tư pháp, xác định thỏa thuận “không đóng bảo hiểm xã hội” là vô hiệu. Nếu doanh nghiệp hoặc đơn vị sử dụng lao động không đóng bảo hiểm xã hội theo quy định, người lao động có thể chấm dứt hợp đồng và yêu cầu bồi thường; khoản bảo hiểm còn thiếu phải được đóng bù và có thể bị tính tiền chậm nộp.
Ông Hoàng Đại Vệ cho rằng ĐCSTQ thực thi pháp luật có chọn lọc. “Cá nhân muốn bớt dù chỉ một xu tiền bảo hiểm xã hội hay tiền thuế cũng khó như lên trời.”
Theo ông, việc siết thu bảo hiểm xã hội đang làm sâu thêm khủng hoảng lòng tin của người dân. Nếu dòng tiền của doanh nghiệp và cá nhân tiếp tục bị thắt chặt, sức tiêu dùng sẽ suy giảm, khiến nhu cầu trong nước chịu thêm áp lực.
(Tên của 8 người được phỏng vấn trong bài, gồm Từ Minh Đạt, Trần Vũ Hàng, Hà Uyển Đình, Lâm Vịnh Tương, Hà Hạo Hiền, Từ Giai Nhuận, Ngô Thúy Hà và Thẩm Minh Viễn, đều là tên đã được thay đổi.)
Xem thêm
Từ khóa Bảo hiểm xã hội ĐCSTQ kinh tế Trung quốc lương hưu thất nghiệp ở Trung Quốc truy thu bảo hiểm xã hội
