James Gorrie: Doanh nghiệp một người nhờ AI khó giải quyết nạn thất nghiệp ở Trung Quốc
- James Gorrie
- •
Khi tỷ lệ thất nghiệp thanh niên Trung Quốc vẫn gần 20%, một làn sóng kinh doanh mới đang hình thành trên khắp Trung Quốc. Các “doanh nhân siêu nhỏ” đang tận dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tự mình thành lập và vận hành doanh nghiệp.
Phần lớn những “doanh nghiệp một người” này ra đời và hoạt động trong các căn hộ chật hẹp hoặc tại những không gian làm việc chung do chính quyền trợ giá, tại nhiều địa phương.
Sự xuất hiện của doanh nghiệp một người có thể chỉ là phản ứng nhất thời trước một thị trường việc làm khắc nghiệt, cũng có thể phản ánh những vấn đề sâu xa hơn. Có điều chắc chắn là mô hình này đang thành tâm điểm của báo chí và được chính quyền các địa phương trên khắp Trung Quốc ủng hộ. Chính quyền địa phương chi những khoản tiền lớn để trợ cấp, còn truyền thông nhà nước ca ngợi những “người khởi nghiệp một mình” này là bằng chứng cho sức sống của nền kinh tế trong thời đại AI.
Liệu một lực lượng lao động số đông đảo có thật sự giải quyết được cuộc khủng hoảng thất nghiệp thanh niên đã ăn sâu ở Trung Quốc? Doanh nghiệp một người có chứng minh được sức sống của nền kinh tế không?
Câu trả lời ngắn gọn là: “Có lẽ là không”.
Ảo ảnh về sức sống khởi nghiệp
Trên giấy tờ, các con số trông như đang bùng nổ. Đến giữa năm 2025, Trung Quốc đã có hơn 16 triệu doanh nghiệp một người đăng ký. Riêng năm 2025, số doanh nghiệp một người đăng ký mới vượt 7,3 triệu, tăng 42,3% so với năm trước.
Tốc độ mở rộng nhanh như vậy rõ ràng thể hiện óc sáng tạo và khả năng đổi mới của thế hệ trẻ Trung Quốc. Điều này cũng cho thấy nhu cầu có việc làm. Dù các con số tăng như vậy, thất nghiệp thanh niên vẫn là thách thức lớn, cơ hội việc làm trong các ngành sản xuất truyền thống, bất động sản và công nghệ tiếp tục thu hẹp.
Cách nói chính thức của nhà nước coi AI là công cụ tối thượng giúp san bằng sân chơi, và điều này phần lớn là đúng. Những việc trước đây cần cả một nhóm người, như viết mã, viết nội dung quảng cáo, thiết kế đồ họa, sản xuất video hay chăm sóc khách hàng, nay một người sáng lập có thể tự lo bằng các mô hình AI trong nước hoặc phần mềm tác tử mã nguồn mở. Chi phí khởi nghiệp chỉ ở mức vài trăm USD, và người trẻ không có nền tảng kỹ thuật cũng có thể thành lập doanh nghiệp trong thời gian ngắn.
Tuy nhiên, những con số này che khuất một thực tế nghiệt ngã. Hàng triệu người trẻ có trình độ học vấn tốt rơi vào cảnh thất nghiệp sau khi ra trường. Họ chuyển sang tự kinh doanh không phải vì hoài bão, mà vì không còn nhiều lựa chọn khi thị trường việc làm suy yếu nghiêm trọng.
Đảng Cộng sản Trung Quốc can thiệp
Chính quyền địa phương không để thị trường tự vận hành, mà chủ động can thiệp: trợ cấp, định hướng xu hướng này và đưa doanh nghiệp một người, hay “người khởi nghiệp một mình”, vào phạm vi chính sách nhà nước.
Một số thành phố như Tô Châu (tỉnh Giang Tô) đã lập mạng lưới dịch vụ riêng cho người kinh doanh một mình, với mục tiêu ươm tạo hơn 1.000 doanh nghiệp một chủ vận hành bằng AI. Thượng Hải và một số thành phố khác cấp phiếu hỗ trợ năng lực tính toán trị giá hàng trăm ngàn nhân dân tệ. Quận Thượng Thành của thành phố Hàng Châu (tỉnh Chiết Giang) thì hứa cung cấp văn phòng và khoản hỗ trợ tài chính gần 150 triệu USD.
Cấp tỉnh cũng vào cuộc. Tỉnh Quảng Đông và thành phố Thâm Quyến đã lập các chương trình cung cấp trực tiếp cho doanh nghiệp một chủ những tác tử AI do nhà nước hậu thuẫn, kèm trợ giá chi phí tính toán, token huấn luyện và các khoản khác.
Dĩ nhiên, chính sách này không phải sáng kiến tự phát, mà là chiến lược chính trị áp xuống từ trên, nhằm hỗ trợ thanh niên thất nghiệp và củng cố lòng trung thành của họ với chế độ Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ). Khi hướng người lao động công nghệ bị mất việc và sinh viên mới ra trường sang tự kinh doanh với trợ cấp của nhà nước, ĐCSTQ ít nhất cũng giữ được vẻ ngoài rằng giới trẻ vẫn tham gia hoạt động kinh tế. Cách làm này còn trói chặt họ vào các nền tảng do nhà nước hậu thuẫn.
Người kinh doanh một mình chật vật mưu sinh
Dù sáng tạo và đổi mới, khởi nghiệp siêu nhỏ, kể cả khi đạt quy mô rất lớn, cũng không giải quyết được các vấn đề chung của nền kinh tế. Mô hình này cũng không phải lối thoát cho thế hệ trẻ, vì phần lớn người kinh doanh một mình chỉ kiếm đủ sống qua ngày. Một khảo sát với 1.500 người kinh doanh một mình cho thấy hơn một nửa có thu nhập dưới 1.000 USD mỗi tháng.
Phần lớn họ dựa vào các trung tâm sản xuất của Trung Quốc như Nghĩa Ô (Chiết Giang) hay Đông Hoản (Quảng Đông), trong khi các ngành này đang rơi vào hai sức ép cùng lúc: sức cầu tiêu dùng trong nước yếu và căng thẳng thương mại với nước ngoài.
Khác với thời bùng nổ công nghệ những năm 2010, người trẻ khởi nghiệp một mình hiện nay không xây dựng nền tảng công nghệ lớn tiếp theo. Họ sản xuất hàng loạt nội dung quảng cáo do AI tạo ra, phim ngắn trên mạng, hàng thương mại điện tử cho thị trường ngách… chỉ để trả tiền thuê nhà, tiền ăn và các chi phí sinh hoạt tối thiểu, tiền bảo hiểm xã hội.
Tệ hơn nữa, khởi nghiệp siêu nhỏ nhờ AI trên thực tế biến những người trẻ thất nghiệp sau khi ra trường thành một tầng lớp lao động số ở đáy thị trường, làm việc thời vụ dưới sự giám sát chặt chẽ. Mỗi lần truy vấn AI, mỗi video sản xuất tự động, mỗi giao dịch trực tuyến đều để lại dấu vết số. Mọi mô hình AI ở Trung Quốc đều phải vận hành theo các chuẩn kiểm duyệt nghiêm ngặt, và các nền tảng trực tuyến cũng phải thực thi quy định kiểm soát dữ liệu của nhà nước.
Giải pháp tạm thời, không phải giải pháp lâu dài
Người khởi nghiệp một mình có thể thấy tự do hơn so với làm việc vất vả trong văn phòng công ty, nhưng cuộc sống hằng ngày của họ vẫn chịu sự giám sát của hạ tầng số quốc gia và phụ thuộc vào chính hạ tầng đó.
Đáng tiếc là doanh nghiệp siêu nhỏ không giải quyết được các vấn đề cơ cấu của kinh tế Trung Quốc, như thị trường bất động sản suy sụp khiến tài sản của các hộ gia đình hao hụt, giảm phát kéo dài và dân số già hóa.
Ngoài ra, giới hạn về công nghệ cũng kìm hãm các doanh nghiệp siêu nhỏ này. Chẳng hạn, lệnh kiểm soát xuất khẩu chip của Mỹ hạn chế khả năng Trung Quốc tiếp cận phần cứng tiên tiến, nghĩa là các mô hình AI trong nước có nguy cơ tụt hậu so với những mô hình hàng đầu thế giới. AI có thể tự động hóa các công việc thường ngày, nhưng những người kinh doanh một mình không thể tự giải quyết tình trạng nền kinh tế suy yếu do nợ nần, niềm tin tiêu dùng thấp, dư thừa năng lực sản xuất và nhiều vấn đề khác.
Vậy tương lai của doanh nghiệp một người vận hành bằng AI sẽ ra sao?
Kinh nghiệm cho thấy một khi chính quyền ĐCSTQ nhúng tay, thị trường sẽ méo mó và lợi thế của ngành cũng yếu đi. Từ tấm pin mặt trời đến xe điện, sự can thiệp của nhà nước đã dẫn đến đầu tư khổng lồ, ngân sách phình to và dư thừa năng lực sản xuất, đến mức các ngành này không thể tồn tại nếu thiếu tiền nhà nước.
Người kinh doanh một mình nhờ AI cũng có thể đi vào vết xe đổ ấy. Nhiều người không kiếm đủ thu nhập để duy trì hoạt động, và doanh nghiệp của họ có thể phải đóng cửa ngay khi trợ cấp của chính quyền địa phương, chỗ làm việc miễn phí và phiếu hỗ trợ máy tính hết hạn.
Rốt cuộc, doanh nghiệp siêu nhỏ dựa trên AI không thể giải quyết cuộc khủng hoảng thất nghiệp thanh niên ở Trung Quốc. Chúng không tạo ra đủ việc làm lương cao, năng suất cao, cũng không khôi phục được sức sống của khu vực tư nhân, vốn từng thúc đẩy tăng trưởng. Thay vào đó, mô hình này giống như một miếng băng dán công nghệ: khiến hàng triệu người trẻ có học vấn tốt luôn bận rộn nhưng vẫn phụ thuộc vào nhà nước và chịu sự giám sát, trong khi nền kinh tế nói chung tiếp tục chật vật.
James Gorrie là tác giả cuốn sách “The China Crisis: How China’s Economic Collapse Will Lead to a Global Depression” (2013). Ông thường xuyên viết bình luận về thời sự và các vấn đề Trung Quốc trên blog cá nhân TheBananaRepublican.com.
(Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của The Epoch Times.)
Xem thêm
Từ khóa AI doanh nghiệp một người James Gorrie khởi nghiệp kinh tế Trung quốc thất nghiệp ở Trung Quốc trí tuệ nhân tạo
